Daş dövrü

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 3–9 / §1

İbtidai icma quruluşu — insan cəmiyyətinin inkişafının ilk mərhələsidir; tarixəqədərki dövr (yazılı mənbələrin yaranmazdan əvvəlki dövr) adlandırılır. Bu dövr Daş dövrü (Qədim Daş — Paleolit, Orta Daş — Mezolit, Yeni Daş — Neolit), Mis-Daş (Eneolit) keçid dövrü, Tunc dövrü və Dəmir dövrü mərhələlərindən ibarətdir. Daş dövrü Azərbaycanda ibtidai icma cəmiyyətinin formalaşdığı, ovçuluq-yığıcılıqdan istehsal təsərrüfatına keçidin başladığı əsas mərhələdir.

Qədim Daş (Paleolit) dövrü

Paleolit (yunan. palaios — qədim, lithos — daş) — Bacarıqlı insan (Homo habilis) yaranmasından e.ə. XII minilliyə qədər davam etmişdir.

• İnsan tipləri — Bacarıqlı insan → Neandertal → Ağıllı insan (Homo sapiens)
• Yaşayış — Çay kənarı mağaralar
• Alətlər — Sadə daş alətlər
• Təsərrüfat — Mənimsəmə (istehlak) təsərrüfatı — ovçuluq və yığıcılıq
• İcma — Ulu icma → qəbilə; anaxaqanlıq (matriarxat)
• Digər — Süni odun kəşfi, səsli nitq

Ulu icma kortəbii yaranır, tərkibi möhkəm deyildi, tez-tez dağılıb yenilənirdi. Od yeməyin bişirilməsi, çənənin yükünün azalması kimi fiziki dəyişikliklərə səbəb oldu.

Azıx mağarası

Azıx mağarası Qarabağın Xocavənd rayonunda, Quruçay vadisində yerləşir. Məmmədali Hüseynov burada təxminən 20 il davam edən arxeoloji tədqiqatlar aparmışdır. Mağarada və vadidə həyat 2 milyon il əvvəl başlamışdır. 1968-ci ildə 350–400 min il əvvəl yaşamış insanın çənə sümüyü tapıldı; bu tapıntı Azıxantrop / Azıx adamı adlandırılır və Azərbaycanı dünyanın ən qədim məskunlaşma məkanlarından birinə çevirir. 700 min il əvvələ aid ocaq izləri divarla çəkilməsi ocaq qurma təcrübəsinin ilk nümunəsidir. Alətlər çay daşlarından (4–5 kq) və çaxmaq daşından hazırlanmışdı. Ayı quru sümüklərində tapılan cızıqlar ibtidai dini ayinlərin sübutu sayılır.

Orta Paleolit — Neandertallar

Əhali artdı; Naxçıvan, Qarabağ, Qazax ərazilərinə yayıldı. İlk dəfə itiuclu alətlər hazırlandı. Neandertallar mağaralarda, açıq sahələrdə və daxmalarda yaşayırdı; ibtidai dini inanclar, dəfn mərasimləri mövcud idi. Tamtama mağarası (Urmiya gölü yaxınlığı): 40–50 min il əvvəl neandertal bud sümüyü tapıldı.

Son Paleolit

35 min il əvvəl — e.ə. XII minilliyə qədər. Ağıllı insan yaranması ilə ulu icma dağıldı, qəbilə icması formalaşdı. Səsli nitq meydana gəldi. Azərbaycanda Homo sapiensin formalaşması 35 min il əvvəl başa çatdı. Anaxaqanlıq — nəsil xətti ana üzrə; Erkən Tunc dövrünə qədər davam etdi.

Orta Daş (Mezolit) dövrü

Mezolit (mezos — orta, lithos — daş) — Azərbaycanda e.ə. XII–VIII minilliklər.

Bu dövrdə ovçuluq, yığıcılıq və balıqçılıq əsas məşğuliyyətlər idi. Ox və kaman kəşfi ovu daha uğurlu etdi, ehtiyat artdı və heyvanların əhliləşdirilməsi başladı. İbtidai maldarlıq (ovdan gətirilən balalar saxlanılır) və ibtidai əkinçilik (toxumların cücərtməsi müşahidə olunur) meydana gəldi. Mezolit istehsal təsərrüfatının əsasının qoyulduğu, lakin rəsmi formalaşmasının Neolit dövrünə aid olduğu mərhələdir.

• Ovçuluq, yığıcılıq; təbiətin hazır məhsulları — Əkinçilik, maldarlıq; məhsulların yenidən istehsalı

Qobustan düşərgəsi (Abşeron, Bakıdan 55 km): on min ildən artıq davam etmişdir. Çaxmaq daşı və sümükdən həndəsi alətlər, ovçu, heyvan, qayıq, Yallı rəqs rəsmələri. Thor Heyerdahl Azərbaycanda gəmiçiliyin qədim mərkəzlərindən biri olduğunu qeyd etmişdir. 1939 — İ.M. Cəfərzadə; 6000-dən artıq daş rəsmi; 1966 — açıq səma muzeyi; 2007 — UNESCO.

Yeni Daş (Neolit) dövrü

Neolit (neos — yeni) — e.ə. VIII minilliyin sonu – VI minilliyin ortası.

Köçəri həyatdan oturaq həyata keçid baş verdi; təxminən 10 min il əvvəl daimi yaşayış yerləri yaranmağa başladı. İstehsal təsərrüfatı tam formalaşdı; əkinçilik və maldarlıq əsas məşğuliyyət oldu. Alətlər çaxmaq daşı, dəvəgözü (obsidian); toxa, sümükdən oraq, çəkic, balta kimi vasitələrdən istifadə olunurdu. Neolit inqilabı dulusçuluq, daşları deşmə və cilalama, toxuculuq kimi yenilikləri gətirdi. Bu dövrün abidələri arasında Göytəpə (Tovuz), Kamiltəpə (Ağcabədi) və Naxçıvan, Gəncə-Qazax, Təbriz, Qobustan ərazilərindəki yaşayış məskənləri var.

Mis-Daş (Eneolit) dövrü

Eneolit (lat. eneus — mis, yun. lithos — daş) — e.ə. VI minilliyin əvvəli – IV minilliyin ortası; Daş dövründən Tunc dövrünə keçid.

Əhali artdı; çiy kərpic və möhrə evlər (dairəvi, sonra düzbucaqlı) tikildi, qazma tipli evlər yayıldı. Aliköməktəpə (Cəlilabad) divarları suvaq, döşəmə hasir, ocaq, anbar-binalarla xarakterizə olunurdu. Alətlər daş, sümük və ilk dəfə metal (mis) materialından hazırlanırdı. Toxa əkinçiliyi oraqla biçmə ilə birlikdə inkişaf etdi; ovçuluq ikinci dərəcəyə endi. Metallurgiya sahəsində mis Qarabağ, Gədəbəy, Daşkəsən yataqlarından əldə olunurdu; əvvəl soyuq döymə, sonra əritmə və qəlibə tökmə üsulları tətbiq edildi. Sənətkarlıqda toxuculuq (iy ucları), dulusçuluq (kürələr, naxışlar), gön-dəri emalı inkişaf etdi. Anaxaqanlıq hələ güclü idi; qadın fiqurları tapılmışdır. Dəfn evlər arasında və ya evlərin içində aparılırdı; oxra (qan rəngi) səpilir; Qobustan qaya rəsmləri dini inancları əks etdirir. Eneolit sonu Tunc dövrünə keçid deməkdir.

Xronologiya

Səbəb–nəticə

Tipik səhvlər

• Paleolit = yalnız Azıx; Paleolit bir neçə mərhələdir (ilkin, orta, son).

• Mezolit = tam istehsal iqtisadiyyatı; istehsalın əsası Mezolitdə, formalaşması Neolitdədir.

• Neandertal adı Almaniyanın Neander dəyindən gəlir, amma Neandertallar Azərbaycanda da yaşamışdır (Tamtama).

• Anaxaqanlıq bütün Daş dövrünə aid deyil — son Paleolitdən Erkən Tuncluq dövrünə qədər.

DİM qeydləri

• Azıx mağarası — DİM-in sevimli sualı; çənə sümüyü (1968) və 700 min illik ocaq xüsusilə vacibdir.

• Dövr adları: Paleolit = Qədim Daş, Mezolit = Orta Daş, Neolit = Yeni Daş, Eneolit = Mis-Daş.

• Qobustan — 6000+ rəsm, UNESCO (2007).

• Neolit inqilabı = oturaq həyat + istehsal iqtisadiyyatı + dulus/toxuculuq.