Tunc və Erkən Dəmir dövrü

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 9–12 / §2

Mis yumşaq olduğundan qalay qatmaqla daha möhkəm tunc (bürünc) əldə edildi. Tunc dövrü Azərbaycanda Mis-Daş (Eneolit) dövrünü əvəz edərək e.ə. IV minilliyin II yarısından e.ə. II minilliyin sonlarına qədər davam etmişdir (təxminən 2000 il). Bu dövr ictimai-iqtisadi inkişafın sürətləndiyi, ibtidai icma quruluşunun dağılmağa başladığı, tayfa ittifaqları və ilk dövlət qurumlarının meydana gəldiyi mərhələdir.

Tunc dövrünün mərhələləri

Son Tunc ilə Erkən Dəmir dövrü Azərbaycanda birlikdə öyrənilir: e.ə. II minilliyin sonu – e.ə. I minilliyin əvvəli.

Erkən Tunc dövrü — Kür-Araz mədəniyyəti

Kür-Araz ovalığında formalaşmış, Cənubi Qafqaz, Şərqi Anadolu, Şimal-Qərbi İranı əhatə etmişdir.

İctimai həyat

Ağır fiziki əməyin artması cəmiyyətdə ataxaqanlığın (patriarxatın) qurulmasına səbəb oldu və anaxaqanlıq (matriarxat) geridə qaldı. Qohum qəbilələr birləşərək daha geniş tayfa birlikləri yaratdı; onların rəhbərlərinə bəy və xan deyilirdi. Yaşayış çay kənarlarında və təbii təpələrdə qurulurdu; evlər dairəvi və ya düzbucaqlı formada, daş və çiy kərpicdən tikilirdi. Əmlak bərabərsizliyi dərinləşdi; müdafiə divarları və xəndəklər vasitəsilə təmin olunurdu.

Məşğuliyyətlər

Xış əkinçiliyi toxa əkinçiliyini əvəz etdi; məhsuldarlıq artdı, yeni bitkilər mənimsənildi, süni suvarma tətbiq edildi. Tunc oraq ilə biçmə aparılırdı; taxıl çuxur və küplərdə saxlanılırdı. Yarımköçəri və yaylaq maldarlıq bu dövrün ən mühüm nailiyyətidir; at minik və daşıma vasitəsi kimi geniş istifadə olundu. Birinci ictimai əmək bölgüsü baş verdi — maldarlar əkinçilərdən ayrıldı.

• Otlaq axtarışı → yarımköçəri həyat — Torpaq şumlama, əkmə → oturaq həyat

Sənətkarlıq, din, dəfn

Dulusçuluq (dulus çarxı) və metallurgiya inkişaf etdi. Xüsusi ibadət evləri tikildi: Xaçmazda Sərkərtəpə, Qazaxda Baba-Dərviş, Naxçıvanda I Kültəpə. Varlılar üçün kurqan qəbirlər qazılırdı.

Orta Tunc dövrü — Boyalı qablar mədəniyyəti

e.ə. III minilliyin sonundan təxminən 600 il davam etmişdir.

İctimai həyat

Əmlak bərabərsizliyi daha da dərinləşdi; təpələrdə və xəndəkli müdafiə divarlı qalalar tikildi. Böyük tayfa ittifaqları formalaşdı; Yaxın Şərq mərkəzləri ilə mədəni-iqtisadi əlaqələr genişləndi. İlkin şəhər mərkəzləri meydana gəldi: Urmiyada Göytəpə, Naxçıvanda Oğlanqala, II Kültəpə, Qarabaqda Üzərliktəpə.

Təsərrüfat və sənətkarlıq

Yaylaq maldarlıq, atçılıq, qoyunçuluq inkişaf etdi; dəmyə əkinçiliyi və suvarma geniş yayıldı. Yeni sahələr arasında bağçılıq, bostançılıq, üzümçülük, şərabçılıq var idi. Boyalı qablar mədəniyyəti (Şahtaxtı, II Kültəpə, Qızılburun) Azərbaycan qədim incəsənətinin zirvəsidir. Metallurgiyada təkmilləşmiş sobalar, tökmə və döymə üsulları tətbiq olunurdu; bürünc silahlar və bəzək əşyaları hazırlanırdı. İkinci ictimai əmək bölgüsü baş verdi — sənətkarlıq ayrı peşəyə çevrildi.

Son Tunc — Erkən Dəmir dövrü

Siklopik (təpəgöz) qalalar mədəniyyəti — e.ə. II min. sonu – e.ə. I min. əvvəli. Dəmir bürüncdən möhkəm olduğundan alətlər keyfiyyətcə üstün idi. Dəmir yataqları Muğan, Uzuntəpə və digər ərazilərdə aşkarlanmışdır.

İctimai həyat

Binalar daha möhkəm tikildi; daş fundament, çiy kərpic divarlar istifadə olunurdu. Müharibə əsas məşğuliyyətə çevrildi; siklopik qalalar (təpəgöz qalalar) Naxçıvan və qərbi ərazilərdə 100-dən artıq nümunə ilə tanınır.

Məşğuliyyətlər

Əkinçilikdə arpa, buğda becərilirdi; tunc və dəmir oraqla biçmə, taxta vəllə döymə, dən daşı ilə üyütmə aparılırdı; məhsul küp və quyularda saxlanılırdı. Yarımköçmə həyat tərzi yayıldı; at və dəvə daşıma vasitəsi kimi geniş istifadə olundu. Dulusçuluqda ayaqla hərəkət etdirilən dulus çarxı tətbiq edildi; metalişləmə inkişaf etdi. e.ə. I minilliyin əvvəlində dəmir geniş yayılır; Muğanda "Uzuntəpə" dəmir saplı qılınc tapılmışdır. Üçüncü ictimai əmək bölgüsü baş verdi — tacirlər sənətkarlardan ayrıldı.

Dini inanclar və dəfn

Tayfa başçıları həm dini, həm hərbi rəhbər rolunu daşıyırdı. Nəhəng kurqanlar qazılırdı; arvad, qulluqçu, at, silah, bəzək ilə birlikdə dəfn edilirdi. Səma cisimləri, su, meşə, heyvanlara sitayiş edilirdi.

İctimai əmək bölgüləri — cədvəl

Xronologiya

Tipik səhvlər

• Kür-Araz = Orta Tunc; Kür-Araz Erkən Tunc mədəniyyətidir.

• Son Tunc və Erkən Dəmir ayrı öyrənilmir — birlikdədir.

• Birinci əmək bölgüsü Orta Tuncda deyil, Erkən Tuncda baş verib.

• Siklopik qalalar yalnız Naxçıvanda deyil — qərbi Azərbaycan ərazilərində də çoxdur.

DİM qeydləri

• Erkən Tunc = Kür-Araz; Orta Tunc = Boyalı qablar; Son Tunc = Siklopik qalalar.

• İbadət evləri: Sərkərtəpə, Baba-Dərviş, I Kültəpə — Erkən Tunc.

• Xış əkinçiliyi və süni suvarma — Erkən Tunc yenilikləridir.

• Üç ictimai əmək bölgüsü ardıcıllığı DİM testlərində tez-tez soruşulur.

• Mezolit/Neolit/Eneolit ilə Tuncluq fərqi: Tuncluqda ataxaqanlıq, tayfalar, əmək bölgüsü, kurqanlar, şəhər mədəniyyəti.