İlk tayfa birlikləri və dövlət qurumları

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 15–18 / §3

II fəsil: İlk tayfa birlikləri və dövlətlər. Azərbaycanda ictimai-iqtisadi dəyişikliklər vahid deyildi. e.ə. IV–III minilliklərdə cənub-qərb torpaqları İkiçayarası (Mesopotamiya) quldarlıq cəmiyyətlərinə yaxın olduğundan daha sürətlə inkişaf etdi. e.ə. III–II minilliklərdə əkinçilik və maldarlıq əsas təsərrüfat sahəsi idi. Münbit torpaq və sərvət uğrunda rəqabət böyük tayfa ittifaqları yaratdı.

e.ə. III–II minilliklərdə Azərbaycanda tayfalar

• Naxç, gərgər (kəngər) — Arazın şimalı — Naxçıvan, Mil-Qarabağ
• Lullubi, su (subar), turukki — Azərbaycanda cənub, Urmiya gölünün cənub-şərqi; İkiçayarası ilə sıx əlaqələr
• Kuti (quti) — Urmiya gölünün qərbi və cənub-qərbi
• Kaspi, kadusi — Xəzər dənizi sahilləri

İlk məlumatlar şumer əfsanələri və şumer-akkad mixi yazılı yazılarından gəlir. Şimali Azərbaycan əraziləri bu dövrdə yazılı mənbələrdən kənarda qalmışdır.

Urmiya gölü ətrafında Kuti və Lullubi tayfa ittifaqları formalaşdı — ortaq mədəniyyət, dil (eyni dilin ləhcələri), eyni tanrılara sitayiş.

Erkən dövlətlər

İkiçayarası prosesləri Urmiya hövzəsində tayfa ittifaqları erkən dövlətlərə çevrilməyə başladı: öz ərazisi, ordusu, xəzinəsi və hökmdarı olan idarəetmə.

Azərbaycanın erkən dövlətləri: Aratta, Lullubi, Kuti.

Aratta

Aratta e.ə. III minilliyin I yarısında cənubi Azərbaycanda, Urmiya gölünün cənub-şərqində yaranmış, Qədim Şərqin ən qədim dövlət qurumlarından biridir. "En-Merkar və Aratta hökmdarı" şumer dastanı bu dağlı, varlı ölkəni Uruk ilə rəqabət kontekstində təsvir edir. Aratta hökmdarının cavabı məşhurdur: "Məgər Aratta Uruka tabe ola bilərmi? Aratta Uruka boyun əyməyəcəkdir!" Uruk məbədi tikmək üçün Arattadan tikinti materialı, qiymətli metal və daşlar alınırdı; En-Merkar elçilər göndərir, şəxsən gedirdi.

Lullubi

Lullubi dağlıq ərazilərdə yaşayırdı; mal-qara və taxıl məhsulu İkiçayarası arasında mübadilə obyekti idi. Onlar mixi yazı ilə tanış idilər; sənətkarlar abidələr tikirdi. Çoxtanrılıq inancında Səma/Günəş, Ay, Bərəkət, Məhəbbət tanrıları vardı; Anum baş tanrı sayılırdı (Anubanini Qələbə sütununda). Anubanini dağda öz heykəlini və İştar tanrıçasının heykəlini qoymuşdu.

Kuti

Kuti e.ə. III minilliyin II yarısında dövlətə çevrildi. Şumer şəhər-dövlətləri ilə ittifaq qurur, lakin Akkad expansion siyasətinə qarşı çıxırdı. Əraziləri şimalda Urmiya gölündən cənubda Fars körfəzinə qədər uzanırdı. İkiçayarası onları "dağ əjdahaları" adlandırır; Akkad ordusunu məğlub etdilər. Enridavazir qaya relyefi (e.ə. XXII əsr) bu dövrün vacib abidəsidir.

Kutilərin İkiçayarasında hakimiyyəti

e.ə. XXII əsrin əvvəlində Akkad süqutundan sonra Kutilər təxminən 100 il (bir əsrə yaxın) İkiçayarasında hakimiyyət sürdürdülər. Xarici müdaxilələr dayandı; ticarət yollarında təhlükəsizlik yaranmışdı; Urmia hövzəsi ilə sülh bərpa olundu. Şumer və akkad gəncləri Kuti ordusunda xidmət etdi. Mesopotamiya idarəetmə üsullarını qəbul etdilər, lakin sistem dəyişmədi; seçim yolu irsiyyətə üstünlük verildi; canişinlər vasitəsilə idarə edildilər. Son Kuti hökmdarı Tirikann yalnız 40 gün hakimiyyətdə qaldı.

Turukki və su tayfa ittifaqları

Turukki və su tayfa ittifaqları Urmiya hövzəsində yaşayırdı; əvvəl Aratta, sonra Lullubi və Kuti tərkibində fəaliyyət göstərdilər. e.ə. III minilliyin sonunda Kuti və Lullubi kiçik vilayətlərə parçalandı. e.ə. II minilliyin əvvəlində Turukki siyasi qüvvəyə çevrildi; Kuti, Lullubi, Su və qonşularla yeni ittifaq quraraq İkiçayarasına müdaxilə etdi. Şuşarra vilayəti inzibati-hərbi mərkəz idi; Turukki əraziləri iddia etdi, yerli əhali onları dəstəklədi; Assuriya zəiflədi. e.ə. XVIII əsrdə Hammurabi dövründə bu tayfalar Babil torpaqlarına köçdü. e.ə. II minilliyin sonunda Assuriya gücləndi; Adad-Nerari I Azərbaycan torpaqlarını tutdu — Kuti, Lullubi, Su Assuriya təsirinə düşdü.

Müqayisə cədvəlləri

Kuti və Lullubi oxşar cəhətləri:

• e.ə. III min. II yarısında Cənubi Azərbaycanda; türk mənşəli sülalələr; hökmdar idarəetməsi; İkiçayarası münasibətləri; mixi yazı; Akkad ilə müharibə; çoxtanrılıq; e.ə. III min. sonunda süqut.

Aratta, Kuti, Lullubi oxşar cəhətləri:

• e.ə. III minillikdə Cənubi Azərbaycanda; türk mənşəli sülalələr; hökmdar; İkiçayarası əlaqələri; mixi yazı; çoxtanrılıq; e.ə. III minillikdə süqut.

Xronologiya

Tipik səhvlər

• Aratta, Kuti, Lullubi tam mərkəzləşmiş dövlətlər deyil — erkən dövlət qurumlarıdır.

• Kuti yalnız Azərbaycanda deyil — İkiçayarasında da 100 il hakimiyyət sürdü.

• Turukki ayrı erkən dövlət deyil — tayfa ittifaqlarından biridir.

• Mixi yazı yalnız Lullubidə deyil — erkən dövlətlərin hamısında mədəniyyət təsiri var.

DİM qeydləri

• İlk yazılı məlumatlar: şumer mənbələri; şimali Azərbaycan e.ə. III–II min. yazılı mənbələrdən kənar.

• Aratta — "En-Merkar və Aratta hökmdarı" dastanı; Uruka tabe olmur.

• Kuti — dağ əjdahaları; Tirikann 40 gün; Enridavazir relyefi.

• Adad-Nerari I — e.ə. II min. sonu, Kuti/Lullubi/Subar tayfalarını Assuriya təsirinə saldı.

• Canişin = mərkəzi hakimiyyətin təyin etdiyi vilayət idarəçisi.