Manna dövləti

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 20–22 / §4

Manna — Urmiya gölü hövzəsində formalaşmış, quldarlıq monarxiya tipli dövlət. e.ə. IX əsrdən ayrı-ayrı vilayətlərin birləşməsi ilə yaranmış, Şərqin güclü dövlətlərindən biri olmuşdur. Cənubda Assuriya, şimalda Urartu arasında strateji mövqedə idi. Paytaxt İzirtu (İzirta).

Dövlət quruluşu və idarəetmə

Manna quldarlıq cəmiyyəti və monarxiya tipli idarəetmə sisteminə malik idi; hökmdar mütləq hakimiyyətə sahib idi. e.ə. VIII əsrin II yarısından (İranzudan) hakimiyyət ata-bala (irsiyyət) əsasında davam etdi və Manna mərkəzləşmiş dövlətə çevrildi. Vilayətlər hökmdarın təyin etdiyi canişinlər tərəfindən idarə olunurdu. Ağsaqqallar şurası hökmdara məsləhət verirdi; qərar və qanunlar hökmdarın ixtiyarında idi (Arattadan fərqli olaraq).

e.ə. IX əsrdən bəzi vilayət hökmdarları müstəqil hərəkət edirdi — xarici işğallara qarşı müqaviməti zəiflədir. e.ə. IX əsrdən Urartu və Assuriya arasında döyüş meydanı; e.ə. VIII əsrin I yarısında Urartu hücumları artsa da, Manna müqavimət göstərdi və dövlət kimi tanındı.

Manna hökmdarları

İranzu dövrü (e.ə. 740–719) — zirvə

Məqsədlər: (1) vilayətləri birləşdirmək, mərkəzi hakimiyyəti gücləndirmək; (2) xarici hücumlardan qorunmaq.

Daxili siyasətdə İranzu mərkəzləşdirilmiş idarəetməni gücləndirdi; yerli irsiyyət hökmdarları canişinlərlə əvəz olundu. Xarici siyasətdə Urartu təcavüzünə qarşı Assuriya ilə ittifaq qurdu. e.ə. 735-də Assuriya Urartunu məğlub etdi; Manna həlledici rol oynadı, Urartunun tutduğu torpaqları geri aldı. Nəticədə Manna güclü mərkəzləşmiş dövlətə çevrildi; cənubi torpaqlar birləşdi.

e.ə. 719 — II Sarqonun yürüşü: Şuandahul və Durdukkada üsyan (Urartu və yerli canişinlər dəstəyi); İranzu Assuriyadan kömək istədi; Sarqon üsyançıları məğlub etdi.

Aza, Ullusunu, Ahşeri

Aza (e.ə. 718–716): Atasının assuriyameyli siyasətini davam etdirdi; e.ə. 716 — Uauş (Səhənd) dağı döyüşündə Urartuya meylli canişinlərin sui-qəsdilə öldürüldü; I Rusa 22 manna qalasını tutdu.

Ullusunu (e.ə. 716–680): Qardaşı idi; çətin vəziyyətdə Urartu tərəfinə keçdi; Rusa onu hökmdar tanıdı, 22 qalası geri qaytarıldı.

II Sarqonun e.ə. 716–715 yürüşü:

• Səbəb: Ullusunun Assuriya ittifaqını pozması; Assuriya mövqelərinə təhlükə.

• Nəticə: İzirtu talan olundu; Aza qatillərindən biri cəzalandırıldı; Sarqon Ullusununu bağışladı, 22 qalası qaytarıldı; Manna Assuriya üstünlüyünü tanıdı.

II Sarqonun e.ə. 714 yürüşü (ən uğurlu):

• Sirdakka müqaviləsi: Manna Assuriya ordusuna tribut və ərzaq verəcək; Assuriya Urartu işğalından azad edəcək.

• Rusa I məğlub edildi; bütün Manna vilayətləri azad olundu; Urartu zəiflədi (590-cı ildə süqut); Manna Urmiya şimalına qədər genişləndi.

Ahşeri (e.ə. 675–650): Kimmer, iskit, sak tayfalarının gəlişi; yüngül zirehli iskit süvari ("ox yağışı") və döyüş arabaları yeni taktika gətirdi.

Tam müstəqil siyasət apardı; Assuriya ittifaqını pozdu; tribut ödəmədi; Medi üsyanlarını dəstəklədi. Aşşurbanipalın e.ə. 650 yürüşü: Assuriya iskitlərə hədiyyələr göndərdi (ittifaqı pozdu); Manna tək qaldı; İzirtu tutulub yandırıldı. e.ə. 650-də Ahşeri öldürüldü; oğlu Ualli Assuriya ittifaqını bərpa etdi.

Manna dövlətinin süqutu

e.ə. VII əsrin sonu: Media və Babil Assuriyaya qarşı ittifaq; Manna səhvən Assuriyanı dəstəklədi. Assuriya süqutundan sonra güclənən Midiya Mannanı fəth etdi. e.ə. 590-cı ildə Manna işğal olundu və süqut etdi.

Təsərrüfat həyatı

Maldarlıqda yaylaq-qışlaq sistemi tətbiq olunurdu; atçılıq inkişaflı idi (Subi vilayəti — at təlimçiləri); dəvə də istifadə olunurdu. II Sarqon Uşkaya-Tarmakis (Təbriz) arası ərazini "ilxılar evi" adlandırırdı.

Əkinçilikdə taxıl, arpa, düyü becərilirdi; ağac kotan, dəmir toxa və oraq istifadə olunurdu; anbarlar tikilirdi. Həsənli — böyük şərab küpləri (üzümçülük).

Suvarmada Urmiya gölü duzlu olduğundan çaylardan 12 km uzunluğunda kanal qazılmışdır.

Sənətkarlıqda mis, dəmir, gümüş, qızıl emal olunurdu; dulus, möhür hazırlanırdı; bürünc/dəmir silah, zirh, dəbilqə istehsal edilirdi.

Tipik səhvlər

• Manna Aratta/Kuti/Lullubi erkən dövləti deyil — ilk mərkəzləşmiş dövlət (e.ə. I minillik).

• İranzu Assuriyaya tabe deyil — ittifaq qurdu; tabe olma Ullusunu dövründə müvəqqəti.

• Mannanın süqutu e.ə. 590 — Midiya, Assuriya deyil.

• Ağsaqqallar şurası qərar vermirdi — yalnız məsləhət (Arattadan fərq).

DİM qeydləri

• İranzu — mərkəzləşmə, Assuriya ittifaqı, e.ə. 735 Urartu qarsısı.

• Sirdakka müqaviləsi (714) — tribut + ərzaq ↔ torpaqların azad edilməsi.

• Aza — e.ə. 716 sui-qəsd, Uauş dağı; 22 qala Rusa I-a keçdi.

• e.ə. 590 — Midiya Mannanı süqut etdirdi.

• Həsənli anbar qalıqları, 12 km kanal — iqtisadiyyat sualları.