Azərbaycan e.ə. VII - e.ə. IV əsrlərdə

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 24–28 / §5

Bu dövr Kimmer, iskit, sak tayfalarının köçü, Midiya imperiyasının yaranması və genişlənməsi, Əhəməni (fars) hakimiyyəti, Makedoniyalı İskəndər işğalı və onun imperiyasının parçalanması mərhələlərini əhatə edir.

Kimmer, iskit, sak tayfaları

Kimmerlərin köçü

e.ə. VIII əsrdə Kimmerlər Qara dənizin şimal sahili və Şimali Qafqazda türk dilliləri təşkil edən güclü hərbi-siyasi ittifaq yaratmışdılar. e.ə. VII əsrin I yarısında iskitlərin təzyiqi altında Cənubi Qafqaza yönəldilər; bir qism Kiçik Asiyaya, digəri Mannaya getdi. Rəhbərləri Tuqdamme idi; Mannada Assuriyaya qarşı müharibələrdə iştirak etmişlər.

İskitlərin köçü

İskitlər Altaydan Qara dənizin şimalına köçdü; Assuriya mənbələrində "isquzlar" adlandırılırdılar. e.ə. VII əsrin əvvəlində Dərbənd keçidindən Xəzər sahili, Muğan, Araz, Şimali Manna (Urmiya gölü) ərazilərinə yayıldılar. Rəhbərləri İspakay idi; alban, kaspi, uti tayfalarını ətrafında birləşdirdi. Herodot iskitlərin köçəri olduğunu yazır; Massagetlərin təzyiqi altında Rah çayı (Volqa) keçib Kimmər torpaqlarına gəldilər. İskitlərin peyda olması Yaxın Şərqdə tarazlığı dəyişdi, yeni silah və taktika gətirdi.

Saklar (Massagetlər)

Saklar Dərbənd keçidi və şimali Azərbaycan ətrafında yaşayırdı; Şaki, Zaqatala, Arsak, Balasakan, Sakasena toponimləri onların izlərini daşıyır. Herodot onların Araksın şimal sahilində yaşadığını qeyd edir.

Kimmer-İskit-Sak dövləti

e.ə. VII əsrin I yarısında yaradılan bu dövlət İskit (İsquz) — İç Oğuz şahlığı adlandırılır. Ərazi Kür-Araz arası, Urmiya şimal-qərbinə qədər uzanırdı (mənbəyə görə fərqli). İspakay yerli tayfalarla ordunu artdırdı; Manna hökmdarı Ahşeri ilə Assuriyaya qarşı ittifaq qurdu; Assuriya ordusunu ilk döyüşlərdə məğlub etdi; Ahşeri müstəqillik elan edib Assuriya sərhəd garnizonlarına hücum etdi. e.ə. VII əsrin ortası: iskit şahlığı gücləndi, kimmer və Midiyanı tabe etdi. İspakay öldükdən sonra Assuriya diplomatik yolla iskit-Manna ittifaqını pozdu, iskit-Assuriya ittifaqı yaratdı. e.ə. VI əsrin əvvəlində (590) Midiya tərəfindən məhv edildi.

Tarixi əhəmiyyət: Azərbaycana türkdilli tayfaların ən böyük axını; iskit tipli silahlar və atlı qoşun (süvari) ilk dəfə geniş tətbiq olundu.

Midiya imperiyası

Midiya (Mada) — İran platosunun mərkəzi; bəzi tarixçilər "mada" (türk. "mölk/ölkə") sözü ilə türk tayfaları arasında əlaqə qurdurur. e.ə. IX–VIII əsrlərdə Assuriya yürüşləri; Media Assuriya işğalı altında qaldı. e.ə. 673-də Kaştariti başçılığında müstəqillik hərəkatı başladı; Manna, iskit, kimmer köməyilə. e.ə. 672-də Assuriya quldarlığından azad olundu; Ekbatan quruldu. Kaştariti (672–653) irsiyyət əyanları saray məmuru oldu.

e.ə. 653-də Kaştariti iskit ordusuna qarşı döyüşdə öldü — iskit şahlığının zirvəsi. Herodot: Media 28 il (653–625) iskit tabeçiliyində, lakin dövlət tam məhv olmadı.

Kiaksar (e.ə. 625–585)

625-də iskit hakimiyyətinə son qoydu; hərbi islahat apardı:

• daimi nizami ordu;

• nizəçilər/oxatanlar ayrı bölmələr;

• iskit taktikasına əsaslanan süvari-oxçular;

• piyada/süvari ayrılığı.

Kiçik vilayət idarəçiliyi tam ləğv olundu. 612-də Midiya+Babil Nineveni tutub yandırdı; 605-də Assuriya süqut etdi. 590-da Manna, Urartu, İskit dövlətlərinə son qoydu — Midiya imperiyası.

• Assuriya — e.ə. 605
• Manna — e.ə. 590
• Urartu — e.ə. 590
• İskit — e.ə. 590

Astiaq (e.ə. 585–550) və süqut

Fəth siyasəti dayandı — hərbi aristokratiya narazılığı yarandı. Maqlar (zərdüşti kahinləri) ilə yaxınlaşma; bərabərliyi təbliğ — aristokratiya qəzəbi. e.ə. 553–550: nəvəsi II Kir (Fars vilayəti, Mandane oğlu) üsyanı; aristokratların xəyanəti; 550-də Ekbatan tutuldu, Midiya süqut etdi — Əhəməni imperiyası (550–330).

Azərbaycan Əhəmənilərin hakimiyyəti

II Kir (550): cənubi Azərbaycan torpaqları imperiyaya qoşuldu; 530-da Arazın şimalına hücum — Massaget hökmdar qadın Tomiris ordusunu məğlub etdi, Kir öldürüldü. I Darius (522–486): üsyanları yatdırdı; şimali Azərbaycan tutuldu, lakin idarəetmə şərti (nominal) qaldı. Satraplar (canişinlər): vergi yığır, müharibədə döyüşçü toplayırdı. Urmiya ətrafı əhalisi Midiya və Əhəməni dövründə mədəni səviyyəsini qorudu. Ağır vergilər və mükəlləfiyyətlər — yunan-fars müharibələrində azərbaycanlı tayfalar məcburi iştirak. Farslar bütün türkdilli köçəriləri "sak" adlandırırdı.

III Darius və Qavqamela

e.ə. IV əsrin II yarısı: dövlət zəiflədi; satrap mübarizələri, üsyanlar. e.ə. 331 — Qavqamel döyüşü (indiki İraq): kadusi, alban, sak tayfaları Midiya satrapı Atropat rəhbərliyində Əhəməni ordusunda. Atropat sağ qanad süvari komandanlığı etdi; Darius III qaçdı — imperiya süqut yoluna girdi. e.ə. 330: Darius öldürüldü; Əhəməni imperiyası süqut etdi.

Azərbaycan İskəndər imperiyasının tərkibində (e.ə. 330–321)

330-da İskəndər yerli satrapları (Atropat daxil) azad etdi. 328-də Atropat Kiçik Midiya (Cənubi Azərbaycan) satrapı təyin olundu; Media iki hissəyə bölündü — şimal Atropata, cənub (Ekbatan) makedonlarda. 327-də Bariaks üsyanı — Atropat yatdırdı; İskəndər yalnız Atropatı vəzifədə saxladı. Atropat Media atları və 100 amazon qadın hədiyyə etdi; qızını Perdikkasa verdi. 323-də İskəndər Babildə öldü; imperiya parçalandı — Atropatena yeganə yerli dövlət.

Xronologiya

Tipik səhvlər

• Kimmer-İskit-Sak dövləti yalnız iskit deyil — üç tayfa ittifaqıdır.

• Midiya e.ə. 590-da yalnız Mannanı deyil — Urartu və İskiti də ləğv etdi.

• Atropat Qavqameldə İskəndərə qarşı deyil — Əhəmənilər tərəfində döyüşdü.

• İskəndər öldükdən sonra Atropatena — yeganə yerli dövlət.

DİM qeydləri

• İspakay + Ahşeri ittifaqı Assuriyaya qarşı; Assuriya diplomatik yolla pozdu.

• Kiaksar hərbi islahatı — nizami ordu, süvari-oxçular (iskit taktikası).

• Tomiris — e.ə. 530, II Kir öldürüldü.

• Atropat — Qavqameldə satrap; 328 satrap təyinatı; qızının Perdikkasa verilməsi.

• Strabo: Media Atropat adına Atropatena adlandırılıb.