Atropatena dövləti

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 30–33 / §6

Atropatena — Makedoniya imperiyasının süqutundan (e.ə. 323) sonra Atropat (Atropates) tərəfindən qurulan, əsasən keçmiş Manna torpaqlarında (Cənubi Azərbaycan və Şimali Azərbaycanın cənub hissəsi) formalaşmış quldarlıq monarxiya. Paytaxt Qazaka (odpərəstliyin mərkəzi), qış iqamətgahı Fraaspa. İskəndər imperiyasının parçalanmasından sonra yeganə yerli əhalinin nümayəndəsi tərəfindən yaradılan dövlət idi.

Yaranma səbəbləri

Siyasi quruluş

Atropatena quldarlıq cəmiyyəti və monarxiya tipli idarəetmə sisteminə malik idi (Mannaya bənzər). Atropatid sülaləsi — Atropat nəslindən hökmdarlar. Tayfalar arasında Maq, Müq, Kadusi, Kaspi, Sak var idi. Maq (maqlar) od ayini qulluqçuları, zərdüştiliyin təbliğçiləri, "Avesta"nın qoruyucuları idi. Müq Araz boyu yaşayırdı; Herodot V əsr siyasi hadisələr; Muğan adının etimologiyası. Kadusilər Midiya/Əhəməni dövründə müstəqillik aparmışdı; Qavqameldə iştirak etmiş, Darius III-ə getmədi, Atropata tabe oldular. Kaspilər V əsrdə; yunan-fars müharibələrində; Xəzər dənizinin adı. Saklar döyüşkən idi; iskit/sakasena adlandırılır.

Təsərrüfat və şəhərlər

Əkinçilikdə buğda, arpa becərilirdi; bağ, üzüm, tərəvəz yetişdirilirdi; Strabon "midiya otu" (yonca) at yeməyi kimi qeyd edir. Maldarlıqda yaylaq-qışlaq sistemi tətbiq olunurdu; Atropatena atları və incə yunlu dovşanları; Çində "səma atları" adlandırılırdı. Sənətkarlıqda dulus, metal (bürünc, dəmir, qızıl, gümüş) emal olunurdu; Şərq-Qərb, Şimal-Cənub ticarət yolları buradan keçirdi. Şəhərlər: Qazaka, Fraaspa, Fanaaspa, Aqnazana; Qazaka və Fraaspa — hökmdar şəhərləri. Midiya yağı (nafta) hərbi və iqtisadi fəaliyyətdə istifadə olunurdu (Ammianus Marcellinus).

Xarici siyasət — Selevkidlər

e.ə. III əsrin sonu: Atropatena cənub qonşusu Selevkiya (İskəndər generalı Seleuk) ilə həmsərhəd idi.

e.ə. 223-də III Antiox Atropatenaya hücum etdi; hökmdar Artabazan hazırlıqsız təslim oldu — Selevkidlərdən asılılıq başladı. e.ə. 190 — Maqneziya döyüşü: Roma Selevkidləri məğlub etdi; Atropatena yenidən müstəqil oldu (190-a qədər asılı qaldı).

Parfiya ittifaqı və Roma ilə müharibələr

e.ə. II əsrin II yarısı: Parfiya imperiyası — Böyük İpək yolu; Qərb-Shərq ziddiyyəti. Atropatena Parfiya ilə mədəni yaxınlıq paylaşırdı; parfiyalıları "öz xalqı" hesab edirdi. Strabon: Atropatena 10 000 süvari, 40 000 piyada qaldıra bilər.

Krassın yürüşü (e.ə. 53): Parfiya+Atropatena Karra döyüşündə Romaya qarsı qələbə qazandı; Krass öldürüldü; Atropatenalılar Parfiya ordusunda iştirak etdi; Roma şərq genişlənməsi dayandı.

Antoninin yürüşü (e.ə. 36): 36-da Antoni 100 000 əsgərlə; Mesopotamiyada gözlənilən hücum əvəzinə Fraaspaya (qış sarayı) hücum etdi. Payız 36-da Fraaspa mühasirəsi; Atropaten-Parfiya süvari Roma mühasirə alətlərini məhv etdi (10 000 əsgər). Antoni 35 000 itki ilə çəkildi; Artabazd qələbəni qeyd etdi, Roma legion bayraqları nümayiş etdirildi. Atropatena ordusunda 16 000 süvari (Plutarx) var idi.

İttifaqın pozulması: Qənimət bölgüsü mübahisəsi; Parfiyanın Atropatenanı birləşdirmək istəyi Artabazd-ı Roma (Oktavian) ilə ittifaq qurmağa sövq etdi. Oğlu Ariobarzan Romaya göndərildi. e.ə. 20-də Artabazd öldü; Oktavian Ariobarzana Atropatena + Ermənistan torpaqları verdi.

Atropatid sülaləsinin sonu

Ariobarzan öldükdən sonra Parfiya yenidən təsir göstərdi; nikah diplomatiyası ilə ittifaq bərpa olundu. e.ə. I əsrin əvvəlləri (eramızın 20-ci ili): son Atropatid Ariovast öldü. Parfiya Atropatenanın müstəqilliyinə son qoydu — Arşakid sülaləsi idarəçiliyi; Parfiya süqutuna qədər.

Zərdüştilik

Zərdüşt — e.ə. VII əsrin II yarısı – VI əsrin əvvəli; atəşpərəstlik. "Avesta" — Persepolis yanmasından sonra itmiş; Parfiya/Sasani dövründə bərpa; 1771 — Anketil-Duperron fransızca tərcümə. Xeyir (Hörmüz) vs Şər (Əhrimən); müqəddəs: su, od, torpaq, hava; atəşgahlar. Maq kahinləri; üç prinsip: xeyir düşüncə, söz, əməl. Qazaka — müqəddəs şəhər (bizanslılar sonra dağıtdı).

Mədəniyyət

Ellin (yunan) mədəniyyət təsiri: kirəmit, Herakles tanrısına sitayiş. Kerifto məbədi — yunan yazılı yazısı ilə Herakles sitayişi.

Atropatena hökmdarları (xülasə)

Tipik səhvlər

• Atropatena İskəndər dövründə yaranmadı — 323-dən sonra.

• Albaniya deyil, Atropatena Fraaspada Romaya qalib gəldi.

• Atropatena yalnız Selevkidlərdən asılı oldu — Albaniya yox.

• Zərdüştilik yalnız Atropatenada deyil, amma Qazaka xüsusilə müqəddəs mərkəzdir.

DİM qeydləri

• Atropatena = yeganə yerli dövlət (323 sonrası).

• 223 Selevkidlər, 190 müstəqillik; 53 Karra, 36 Fraaspa.

• Ariovast ölümü → Parfiya/Arşakid idarəçiliyi.

• Mannaya oxşar: quldarlıq monarxiya, cənub torpaqları, türk mənşəli sülalə, çoxtanrılıq → Atropatenada zərdüştilik dominant.