Albaniya dövləti

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 34–38 / §7

Albaniya — şimali Azərbaycanda (Kür-Araz arası) yaranmış ilk mərkəzləşdirilmiş dövlət. e.ə. IV əsrin sonunda müxtəlif tayfalar alban tayfaları adı altında birləşdi; Makedoniya imperiyasının süqutundan sonra müstəqil Albaniya dövləti formalaşdı. e.ə. IV əsrin sonundan eramızın 705-ci ilinə qədər — Qafqazda ərazi, əhali və yaşayış məntəqələri sayına görə ən böyük dövlət; feodal dövrə qədər müstəqil dövlətçilik ənənəsini qorudu.

Ərazi, paytaxt, sərhədlər

• Şimal — Qafqaz dağları
• Cənub — Atropatena
• Şərq — Xəzər dənizi
• Qərb — Goyça gölü ətrafı, İberiya (Gürcüstan)

Plinius (I əsr) paytaxtın Kabalaka (Qəbələ) olduğunu yazır. Strabon Qəbələ ilə yanaşı Ayniana, Anariaka adlarını da qeyd edir. Ptolemey (II əsr) 29 şəhər sayır — Qəbələ, Şamaxı, Albana (Alban çayı hövzəsi). Vilayətlər arasında Kambisena (şimal-qərb), Çola (şimal-şərq), Kaspiana (cənub, Atropatenaya sərhəd) var idi. Strabon Kaspiana kaspi tayfasından; Uti vilayətində Ayniana, Anariaka adlandırır.

Tayfalar və müasir varislər

26 tayfa, müxtəlif dillər: iskit, alban, uti, kaspi, həmdə leg, massaget və s.

• Albanlar — İberiya ilə Xəzər arası
• Kaspilər — Kaspiana vilayətinin aborigenləri
• İskit-saklar — hərbi-siyasi idarəetmədə mühüm rol; Atropatenada da yaşayırdılar

Müasir varislər: udinlər (Qəbələ, Nic kəndi), xınalıqlar (Quba, Xınalıq), buduqlar (Quba, Buduq); həmçinin qrız, cek, şahdağ (saxur), ingiloy.

Dövlət quruluşu

Monarxiya — hökmdar ordunun başçısı idi (Plutarx, Dio Cassius: Oroys Pompeyə qarşı). Vilayət hakimləri yerli tayfalardan təyin olunur, orduda döyüşçü toplamaq vəzifəsini daşıyırdı. Quldarlıq mövcud idi, lakin digər dövlətlərə nisbətən geniş yayılmamışdı; əsas istehsalçı təbəqə azad əhali idi. Qadınlar ailə və ictimai-siyasi həyatda aktiv rol oynayırdı; Albaniya hücumçı olmayan dövlət hesab olunurdu.

İqtisadiyyat

Suvarmada arxlar, kəhrizlər tətbiq olunurdu; Govurarx kanalı (Araz → Qarqar), Mil düzü bu sahənin nümunəsidir. Əkinçilikdə arpa, buğda becərilirdi; taxta vəllə döymə, dən daşı istifadə olunurdu; küplərdə saxlanma aparılırdı; bağ, üzüm, şərab yetişdirilirdi. Maldarlıqda Borçalı, Goyça otlaqları; Qarabaqda parlaq rəngli atlar; karvan ticarətində at və dəvə geniş istifadə olunurdu. Balıqçılıq Xəzər sahilində inkişaf etmişdi; şişburun balığı; balıq yağı məlhəm, daxili hissələr yapışqan kimi istifadə olunurdu. Sənətkarlıqda xalça (cəhrə, xana — Mingəçevir, Beyləqan); dulus (kirəmit); metal; eramızın ilk əsrlərindən şüşə qablar və su dəyirmanları.

Pul, möhür, ticarət

Möhürlər və hökmdarların pulları müstəqillik göstəricisi idi. e.ə. IV–III əsrlər: İskəndər gümüş pulları; e.ə. III əsrin I yarısından öz gümüş pulları (Şamaxı, Qəbələ, Bərdə, Ağsu). Karvan yolları gəlir mənbəyi idi; mal mübadiləsindən pullu iqtisadiyyata keçid baş verdi.

Xarici siyasət — Roma

e.ə. I əsrin II yarısı: Roma şərqə genişləndi — Şərq ticarət yolları, Hindistan–Qara dəniz yolu.

Pompeyin yürüşü (e.ə. 66–65): e.ə. 66, Kür çayı: Oroys 40 000 əsgərlə — məğlubiyyət (roma silah üstünlüyü). e.ə. 65, Qanıx (Alazan) çayı: qardaşı Kozis 60 000 piyada, 12 000 süvari; Kozis-Pompey dueli; Pompey hərbi hiylə (pusu) ilə qalib gəldi. Qadınlar da döyüşdü; partizan müharibəsi — Pompey Xəzərə çata bilmədi; sülh bağlandı.

Kanidinin yürüşü (e.ə. 36): Antoni generalı Kanidi — İberiya məğlub, Albaniya (Zober) məğlub; Roma ittifaqı.

I–II əsrlər: Parfiya Atropatenanı bitirdikdən sonra Albaniya Roma ilə yaxınlaşdı; Oktavian "Res Gestae"də alban/iber elçilərini qeyd edir; Qobustan kitabəsi (84–96, Domisian, XII Fülminata legionu); Tiberi pul göndərdi (Flavius Yosef); Adrian hədiyyələr — III əsrin ortasına qədər.

Alan yürüşləri (I–III əsr): Şimali Qafqazdan Dərbənd/Daryal keçidləri; 72–74 — ən böyük; Atropatena valisini məğlub etdi. Mingəçevir, Qəbələ — katakomba qəbirləri.

Mədəniyyət və din

Ellin mədəniyyəti təsiri; kirəmit (dam örtüyü). Qala divarları, su qabaqları, məbədlər; Qəbələ — divar + xəndək. Çoxtanrılıq: Ay (ən çox), Günəş, Səma, əcdad ruhları, təbiət; Strabon: Zevs, Helios, Selena. Qəbir üstü heykəllər (Goyça, Qarabağ, Şirvan); xristianlıqdan sonra məbəd yerlərində kilsələr — Şəki, Kiş kilsəsi (Qafqazda ilk xristian kilsəsi). Yazı: yerli yazı + aramey, yunan, latin; Oroys-Pompey məktubu (e.ə. 65, latin); Şəki, Böyük Dəhnə — yunan yazısı (II əsr); 1975 — Sinay yarımadası, Müqəddəs Yekaterina monastrında albanca mətn; "tapınaq" sözü — qədim türk dillərinə yaxın.

Müqayisə (DİM üçün)

Albaniya vs Atropatena oxşar: eyni dövrdə yaranma; türk mənşəli quldarlıq monarxiya; kaspi, kadusi, sak-iskit; Roma yürüşləri; Parfiyaya qarşı Romaya meyl; Arşakid dövründə tabeçilik; ellin təsiri, kirəmit, yunan tanrıları.

Fərqli: Albaniya Arazın şimalında; yalnız Albaniya feodal dövrə qədər yaşadı; yalnız Atropatena Selevkidlərdən asılı oldu; Albaniya Romaya bir neçə dəfə məğlub, Atropatena Fraaspada qalib; Albaniyada xristianlıq geniş; yerli yazı yalnız Albaniyada; süqut: Atropatena — Parfiya, Albaniya — Ərəb xilafəti.

Xronologiya

Tipik səhvlər

• Albaniya Atropatena ilə eyni dövrdə eyni yerdə deyil — Arazın şimalı vs cənubu.

• Pompey qalib gəlsə də Albaniya tam işğal olmadı — sülh bağlandı.

• Albaniya yalnız iskit irsi deyil — 26 tayfa birləşməsi.

• 705 — feodal Albaniyanın süqutu, antik dövr deyil.

DİM qeydləri

• Albaniya = şimali Azərbaycanda ilk mərkəzləşmiş dövlət; Qəbələ paytaxt (Plinius).

• Oroys, Kozis — Pompey döyüşləri; qadınların iştirakı.

• Qobustan kitabəsi — Roma legionu (Domisian).

• Udilər, xınalıqlar, buduqlar — qədim albanca tayfaların varisləri.

• Albaniya 705-ə qədər — quldarlıq və feodal dövrlərdə mövcud olmuş yeganə antik dövlət.