Azərbaycan Sasani imperiyasının tərkibində

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 40–45 / §8

III–VII əsrlər Azərbaycanda Sasani imperiyasının hakimiyyət dövrüdür. Parfiya zəifləyəndən sonra 226-cı ildə Ərdəşir Babəkan Sasani dövlətini (226–651) yaratdı. Dövlət Ktesifon (Mədain) paytaxtı, zərdüştilik rəsmi dini və mərkəzləşdirilmiş idarəetmə sistemi ilə Qafqazda feodal münasibətlərin möhkəmlənməsinə səbəb oldu.

Sasani dövlətinin yaranması və idarəetmə sistemi

Parfiya imperiyasının zəifləməsinin arxasında Roma ilə uzun müharibələr və daxili çəkişmələr dayanırdı. Ərdəşir Babəkan Sasanın nəvəsi idi; sülalə və dövlət də onun adı ilə adlandırıldı.

Sasanilər Parfiyanın asılı dövlətlər sistemini ləğv edib əyalət sisteminə keçdilər. Şahənşahdan sonra ikinci şəxs zərdüşt məbədinin baş kahini idi. Vilayətlər isə mərkəzdən təyin olunan məmurlarla idarə olunurdu.

Parfiya dövründə tabe dövlətlər daxili müstəqilliyini saxlayırdı; Sasani dövründə isə əyalət idarəçiləri birbaşa mərkəzdən təyin olunurdu. Zərdüştiliyin yayılmasının əsas məqsədi hakimiyyəti möhkəmləndirmək və tabe xalqları itaətdə saxlamaq idi. Sasani şahənşahları özlərini Hörmüzdün yer üzündəki nümayəndəsi sayırdı; pullarda hökmdar və müqəddəs od təsviri olurdu.

Azərbaycanın Sasani dövlətinə qatılması

227-ci ildə Sasani ordusu Atropatenanı tam işğal edib birləşdirdi. Albaniya uğrunda Roma ilə mübarizə başladı. III əsrin 60-cı illərində Sasanilər Romaya qalib gəlib Albaniyanı tabe etdi, lakin Arşakilər sülaləsi 510-cu ilə qədər daxili müstəqilliyini saxladı.

Atropatena — Adurbadaqan

Atropatena strateji əhəmiyyət daşıyırdı: dünya ticarət yollarına yaxınlıq və Roma/Bizansla sərhəd onu xüsusilə vacib edirdi. Bu dövrdə Qazaka, Ərdəbil, Təbriz, Mərəgə inkişaf etdi. Ərdəbil adı «arta» (müqəddəs) və «vil» (şəhər) sözlərindən yaranıb; Təbriz isə beynəlxalq karvan yolu üzərində yerləşirdi.

Nəqşi-Rüstəm yazısında I Şapurun (241–272) siyahısında Adurbadaqan və Albaniya «şəhər» (vilayət) kimi göstərilir.

Albaniya Sasani dövründə

Albaniya şimalda Qafqaz dağlarından cənubda Araz çayına, qərbdə İberiyadan şərqdə Xəzərə qədər uzanırdı.

Kənd təsərrüfatı, maldarlıq və sənətkarlıq əsas sahələr idi. Bu dövrdə ipəkçilik yaranmış, xalça, metal, keramika, dəri və şüşə istehsalı inkişaf etmişdi. Qəbələ, Naxçıvan, Dərbənd, Bərdə, Beyləqan şəhərləri böyüyürdü.

I Qoca Vaçaqan bütün vilayətləri birləşdirərək mərkəzləşmiş feodal dövlət yaratdı. Urnayr (313–371) isə 313-cü ildə xristianlığı rəsmi din elan etdi və Sasani-Roma müharibələrində iştirak etdi. 359-cu ildə Amid döyüşündə Sasani-Alban qoşunları qalib gəldi, 371-ci ildə Dzirav döyüşündə isə məğlub oldular. Urnayr Sasani şahı yanında bərabər mövqedə idi.

Şimal sərhədlərinin müdafiəsi

• Köçürmə — VI–VII əsrlərdə farsdilli tayfalar Albaniya və Atropatenaya
• Sədlər — Beşbarmaq, Şirvan divarları; Dərbənd səddi, Dəmirqapı
• Hərbi — Hərbi dəstələr yerləşdirildi

Şimal sərhədlərinin müdafiəsi üçün VI–VII əsrlərdə farsdilli tayfalar Albaniya və Atropatenaya köçürüldü, Beşbarmaq, Şirvan divarları, Dərbənd səddi və Dəmirqapı tikildi, hərbi dəstələr yerləşdirildi. Alban əhalisi məcburi əmək vergisi ilə sədlərin tikintisində iştirak etdi; bu isə iqtisadiyyata zərər vurdu və vergilərin artmasına səbəb oldu.

Mazdak və Məzdək hərəkatları

III əsrdə Manilik hərəkatı yaranmışdı. Mani müxtəlif din elementlərini birləşdirmək istəyirdi və bu hərəkat sonrakı Məzdək hərəkatına təsir etdi.

V əsrin sonunda müharibələr, ağır vergilər və quraqlıq fonunda Məzdək hərəkatı genişləndi. Mazdak bəzi tarixçilərə görə Təbrizdə anadan olub. Hərəkatın məqsədi mülkiyyətin inkarı, bərabərlik və ədalətli cəmiyyət yaratmaq idi. Manilikdən fərqli olaraq, Məzdəkilər yaxşılığın mübarizə ilə qalib gələcəyinə inanırdı. Hərəkatın iştirakçıları əsasən kəndlilər və sənətkarlar idi.

I Qubad (488–531) əvvəlcə Məzdəkiləri dəstəklədi ki, zadəganları zəiflətsin, lakin sonra zadəganlar onu deposed etdi. Ağ Hun köməyi ilə hakimiyyətə qayıdan şah hərəkatı zədlədi.

I Xosrov Ənuşirəvanın islahatları (531–579)

• İnzibati — 4 kust yaradıldı; Azərbaycan (Adurbadaqan) kustu — Şimal canişinliyi; Albaniya və Atropatena daxil
• Torpaq — Sahibsiz torpaqlar əsgərlərə paylanıb
• Vergi — Uşaqlar, qadınlar, qocalar, əsgərlər, kahinlər, rəsmilər can vergisindən azad

Vergilər torpaq sahəsinə görə müəyyən edildi; bəzən məhsul vergisi pul vergisinə çevrildi. **Nizamülmülkün «Siyasatnamə»**sindən Xosrovun kəndli qadının torpağını qoruduğu hekayə məlumdur.

Torpaq mülkiyyəti və vergilər

«Vergi dövlətin təməlidir və zülm yox, ədalətlə yığılmalıdır.» — Ərdəşir Babəkan

Albaniyada üsyanlar və Arşakilər sülaləsinin sonu

Sasanilərə qarşı üsyanların səbəbləri vergilərin artması, siyasi narazılıq, zərdüştiliyin zorla qəbul etdirilməsi və farsdilli əhalinin münbit torpaqlara köçürülməsi idi.

II Vaçen (444–463) dövründə paytaxt Qəbələdən Bərdəyə köçürüldü. 457–463-cü illərdə baş verən üsyanı Sasani qoşunları yatdı; 463-cü ildə daxili müstəqillik ləğv edildi və mərzban idarəsi (463–487) quruldu.

481–484-cü illərdə Albaniya, İberiya və digər ərazilərdə yenidən üsyan baş verdi. 485-ci ildə bağlanan müqavilə ilə daxili özünüidarəetmə bərpa olundu və xristianların təqibinə son qoyuldu.

III Mömin Vaçaqan (487–510) mərzbanlığı ləğv etdi və xristianlığı yaydı. 488-ci ildə Aquen kilsə məclisində qəbul olunan «Aquen qanunları» erkən orta əsrlər Albaniyasının tək qalan hüquqi sənədidir. 510-cu ildə Vaçaqan öldü, Arşakilər sülaləsinin hakimiyyəti bitdi və 510–629-cu illərdə yenidən mərzban idarəsi bərpa edildi.

Xronologiya

Səbəb-nəticə

Tipik səhvlər və qızıl qaydalar

• Adurbadaqan = Atropatena Sasani dövründə; paytaxt Qazaka, məbəd Adurquşnasp.
• Amid (359) — qələbə; Dzirav (371) — məğlubiyyət; ikisi də Sasani-Roma müharibələrində.
• 510 — Arşakilər sona çatdı; 463 — mərzban idarəsi başladı.
• Məzdək ≠ Mani — Məzdək mübarizə ilə yaxşılığa inanırdı.
• Dastakert — irsi; Xostak — hərbi xidmət müqabilində.

DİM qeydləri

• Sasani imperiyası: 226–651, paytaxt Ktesifon, din zərdüştilik.
• 227 — Atropatena; Adurbadaqan adı; Qazaka dini mərkəz.
• I Xosrov — 4 kust, Azərbaycan kustu; torpaq və vergi islahatları.
• 488 Aquen qanunları — erkən orta əsrlər Albaniyasının yeganə hüquqi sənədi.
• 510 — Arşakilər sonu; Albaniya 510–629 mərzban idarəsi.