Azərbaycan xilafətin tərkibində

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 46–51 / §9

VII–IX əsrlər Azərbaycanda ərəb xilafətinin hakimiyyət dövrüdür. 651-də Sasani imperiyasının süqutundan sonra ərəb qoşunları Cənubi Qafqazı fəth etdi. Bu dövr feodal münasibətlərin davamı, islam dininin yayılması və Azərbaycan xalqının təşəkkülü prosesinin tamamlanması mərhələsidir.

Cənubi Azərbaycana ərəb işğalı

633-cü ildə xəlifə Əbu Bəkr (632–634) Sasani imperiyasına hücum etdi. Albaniya Sasani asılılığında idi; şahzadə Cavanşir (Varaz Qriqorun oğlu) Sasani tərəfində iştirak etdi.

643-cü ildə Ərdəbildə mərzban İsfəndiyar ilə bağlanan sülh şərtləri belə idi: əhali imkanına görə cizyə ödəməli, qadınlar, uşaqlar, xəstələr və zahidlər cizyədən azad olmalı, əmlak, din icmaları və qanunlar qorunmalı idi.

644–645-ci illərdə Ərdəbildə üsyan baş verdi; xəlifə Osman qoşun göndərib sülhü bərpa etdi. Beləliklə, Cənubi Azərbaycan (Adurbadaqan) xilafətə daxil oldu.

Şimal Azərbaycana (Arran) hücum

643-cü ildə Cərmidan döyüşü Muğan, Şirvan və Dərbənd yolunu açdı. 644-cü ildə üç illik mübarizədən sonra Muğan müqaviləsi bağlandı.

Şəhriyarın sülh şərtləri (Dərbənd-Şirvan) belə idi: əhali itaət və cizyə ödəməli, Dərbənd keçidini qoruyanlar cizyədən azad olmalı, müqabilində isə xilafət ordusunda xidmət etməli və düşmənlərə kömək etməməlidilər.

643-cü ildə I Balanjar döyüşündə xəzərlər ərəbləri məğlub etdi. 653-cü ildə II Balanjar döyüşündə yenidən qalib gəldilər. 644-cü ildə Tiflis xilafətə daxil oldu.

Şimalda az müqavimətin səbəbləri ərəblərin yaxşı münasibəti, islam prinsiplərinə sadiqlik, yalnız vergi yığımı və daxili işlərə müdaxilə etməmək idi. İqtisadi siyasət isə karvan yollarını Asiya Kiçik torpaqlarına bağlayıb Böyük İpək yolunu Azərbaycandan keçirməyi nəzərdə tuturdu.

Cavanşirin siyasəti (642–681)

Cavanşirin idarə etdiyi ərazi İberiya sərhədindən Hun qapılarına (Dərbənd) və Araz çayına qədər uzanırdı.

• Bizans — 654 — Konstantin II ilə ittifaq; lakin Bizans öhdəliyini yerinə yetirmədi
• Xəzərlər — 662 — Kür döyüşündə qalib; 665 — xaqan qızı ilə evlilik, vasallıq
• Xilafət — 667, 670 — Dəməşqə səfərlər; rəsmi tabeçilik, daxili müstəqillik

667–670-ci illərdə Dəməşqdə aparılan danışıqların nəticəsində Albaniya rəsmi olaraq xilafətə tabe oldu, daxili müstəqillik saxlanıldı və xərc 2/3-dən 1/3-ə endirildi.

681-ci ildə Cavanşir pro-bizans feodallar tərəfindən öldürüldü. 705-ci ildə Varaz Tiridat və ailəsi Dəməşqə aparılıb edam olundu; bu, Mihranilər sülaləsinin sonu və Albaniyanın daxili müstəqilliyinin bitməsi demək idi.

Ərəb-Xəzər müharibələri

100 illik müharibə sonunda sabitlik yaranmışdı. İnzibati mərkəz Ərdəbildən Mərəgəyə köçürüldü.

Xilafətin idarəetmə sistemi

İlk tədbirlər Sasani inzibati-vergi sisteminin saxlanılması, Qafqaz ölkələrinin ərazi bütövlüyünün qorunması və yerli ayanların idarəetmədə istifadə olunması idi. Adurbadaqan və Albaniya beş vilayətdən ikisi sayılırdı; mərkəz Dabil şəhərində yerləşirdi.

VIII əsrin əvvəlində Qafqaz (cənubi Azərbaycandan başqa) ayrı əmirlik oldu. Albaniya Arran vilayəti adlandırıldı. 705-ci ildə əmirin iqamətgahı Bərdəyə köçürüldü və əsas vəzifələr ərəblərə keçdi.

• Əmir — Mülki və hərbi rəhbər
• Amil — Vergi yığımına nəzarət
• Qazı — Hakim

İnzibati quruluş belə idi: Əmirlik → Mahal → Məntəqə → Kənd; hər səviyyədə 12 bölünmə mövcud idi.

Köçürmə siyasəti və vergilər

Köçürmə siyasətinin məqsədləri etnik dayaq yaratmaq, xəzər hücumlarının qarşısını almaq və hakimiyyəti möhkəmləndirmək idi.

• Kufə, Basra (İraq), Suriya — Bərdə, Beyləqan, Qabil, Dərbənd, Tiflis, Təbriz, Ərdəbil

720-ci illərdə Suriya və İraqdan 7000 nəfər Dərbəndə köçürüldü. Köçürmə IX əsrin I rübündə sona çatdı.

Vergi növləri

Əməvilər (661–750) dövründə vergilər artdı; 725-ci ildə siyahıyaalma aparıldı. Abbasilər (750–1258) isə torpaq sahəsinə görə vergi yığır, vergi ödəyə bilməyənlərin uşaqlarını satırdılar.

Torpaq mülkiyyəti

Gömrük rüsumları yerli tacirlər üçün 5%, xarici tacirlər üçün isə 10% təşkil edirdi.

Azərbaycan xalqının təşəkkülü

III–IX əsrlərdə Azərbaycan xalqının təşəkkülü üçün bir neçə şərt bir araya gəldi: Sasani, sonra xilafət tərkibində vahid idarəetmə, karvan yolları, islamın mənəvi birlik rolü və türk tayfalarının həlledici iştirakı.

• Ərazi birliyi — Şimal–cənub vahid dövlət
• Dil birliyi — Türk dili ünsiyyət dili
• İqtisadi birlik — Karvan ticarəti
• Mədəniyyət birliyi — İslam mədəniyyəti

Sərhədlər şimalda Qafqaz dağları (Dərbənd), cənubda isə Qızılüzən və Həmədan xətləri ilə müəyyən olunurdu.

İslam cənubda və şimalda (Muğan, Mil) tez yayıldı; Ərdəbil və Bərdə isə daha çox müqavimət göstərdi. Əli (656–661) dövründə cənubi Azərbaycan əhalisi islamı qəbul etmişdi.

İslamı könüllü qəbulun səbəbləri şəxsiyyət və mülkiyyətin qorunması, ədalət ümidi, humanist din təsəvvürü və Bizans-Sasani müharibələrindən yorğunluq idi. Nəticədə iqtisadi-siyasi sabitlik, milli birlik, türk-qeyri-türk qaynayıb-qarışması, türk-islam mədəniyyəti və ərəb əlifbasının yayılması baş verdi.

Mədəniyyət sahəsində Musa Kəngərli və şair Dəvdak fəaliyyət göstərirdi. Türk dili ünsiyyət dili, ərəb dili isə rəsmi dil rolunu oynayırdı. VII əsr Azərbaycanda türk dilinin formalaşması dövrü sayılır.

Xronologiya

Səbəb-nəticə

Tipik səhvlər və qızıl qaydalar

• 643 Cərmidan — cənub; 644 Muğan — şimal müqaviləsi.
• Cizyə — qeyri-müsəlmanlardan; xərac — torpaq vergisi.
• 705 — Bərdə xilafət mərkəzi; 705 — Mihranilərin sonu.
• Cavanşir 642–681; 681 — öldürüldü, 705 — Varaz Tiridat edam.
• I və II Balanjar — xəzər qələbələri; 722 — ərəblər Balanjarı tutdu.

DİM qeydləri

• 636 Qadisiyyə, 643 Cərmidan — əsas tarixi mərhələlər.
• 643 Ərdəbildə sülh — 3 şərt (cizyə, azad qruplar, mülkiyyət).
• Cavanşir: 667–670 — xərc 1/3-ə endirildi; 681 öldürüldü.
• 705 — Albaniyanın daxili müstəqilliyinin sonu.
• Azərbaycan xalqının təşəkkülü III–IX əsrlərdə tamamlandı.