Xürrəmilər hərəkatı. Babək

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 52–53 / §10

VIII–IX əsrlər Azərbaycanda ərəb xilafətinə qarşı ən böyük azadlıq mübarizəsi — Xürrəmilər hərəkatı (778–837) — Babəkin (816–837) rəhbərliyi altında genişləndi. Hərəkat sosial bərabərlik və xarici işğaldan azad olmaq tələbi ilə 60 il davam etdi.

Üsyanların səbəbləri

Xürrəmi hərəkatının kökləri ərəb köçürmələri, ağır vergilər, məmurların özbaşınalığı və feodal hüquqların məhdudlaşdırılması ilə bağlı geniş narazılıqda idi.

Müsafir üsyanı (748–752)

Müsafir Beyləqanda, VIII əsrin ortalarında üsyan qaldırdı. O, əvvəlcə Əməvilərə, sonra isə Abbasilərə qarşı çıxdı. Üsyan dini-siyasi xarakter daşıyırdı, lakin tezliklə zədləndi.

Xürrəmilər hərəkatının xarakteri

Xürrəmilər ərəb mənbələrində «Əl-müxəmmira» — qırmızı geyinənlər adlandırılırdı. «Xürrəm» sözü türkcədə «şad, firavan», farsdaca isə «od, günəş» mənasına gəlir.

Hərəkatın məqsədi azadlıq və sosial bərabərlik idi; bu, sadəcə din mübarizəsi deyildi. Mərkəz Bəzz qalası (Qaradağ vilayəti) idi. İdeoloji əsas Məzdəkilərin mülkiyyətin bərabər paylanması ideyasından götürülürdü, lakin xürrəmilər xarici işğaldan azad olmaq tələbini də irəli sürdülər. İştirakçılar arasında kəndlilər, şəhər yoxsulları, sənətkarlar və bəzi feodallar var idi. Hərəkat islama qarşı deyildi; əsas etiraz Abbasilərin vergi və korrupsiyasına yönəlmişdi.

Babək dövrü (816–837)

816-cı ildə Babək (Həsən) Cavidan və Abu İmranın ölümündən sonra rəhbər oldu. Feodallar da qoşuldu; Muaviyə, Abdulla, Tərxan, Adini rəhbərlər təyin edildi. At süvarilərinin sayı 20 min-ə çatdı.

«Qırx il miskin qul kimi ömür sürməkdənsə, bir gün ağa kimi yaşamaq daha yaxşıdır.» — Babək

Babək dövründə Sünik, Barda, Beyləqan, Arsak və Arranın vilayətləri, həmçinin cənubi Azərbaycanın böyük hissəsi azad edildi. Mübarizə geniş azadlıq müharibəsinə çevrildi.

Əsas döyüşlər

Ma'mun (813–833) xilafət ordusunu göndərdi, lakin məğlub oldu. Mu'tasim (833–842) isə Bizans müharibəsini dayandırdı, bütün qüvvələri topladı və intizamı gücləndirdi.

835-ci ildə türk əmisi Əfşin (Həydər ibn Kəvus) komandan təyin edildi. O, Barzandda qərargah qurdu, intizamı gücləndirdi, Barzand–Ərdəbil yolunu və qalaları təmir etdi, kəşfiyyat dəstələrini xürrəmi sıralarına sızdırdı və Babəkin yaxınlarını öldürdü.

837-ci ilin yayında Bəzz qalası mühasirəyə alındı. Əfşin sülh təklif etdi (Bizansa qarşı), lakin Babək bunu xəyanət sayıb rədd etdi. Mancanaq ilə qala tutuldu; Nizamülmülkə görə 80 mindən çox adam öldürüldü.

Hərəkatın süqutu

Babək Arrana getdi və Bizans imperatorundan qüvvə istədi. Sahl ibn Sumbat (Alban şahzadəsi) xəyanətlə onu ərəblərə təhvil verdi. 838-ci ildə xəlifə Mu'tasimin əmri ilə Babək edam olundu.

Hərəkatın məğlubiyyətinin əsas səbəbləri yerli feodalların xəyanəti və xilafətin ən güclü sərkərdələrini cəlb etməsi idi. Hərəkatın əhəmiyyəti isə böyük idi: xilafət sarsıldı və əvvəlki mövqeyinə qayıtmadı, xilafətin parçalanması sürətləndi, digər xalqların azadlıq mübarizəsi gücləndi.

Xronologiya

Səbəb-nəticə

Tipik səhvlər və qızıl qaydalar

• Xürrəm ≠ yalnız din mübarizəsi — azadlıq + bərabərlik.
• Babək — 816 rəhbər; 838 edam (837 deyil).
• I Həşadsər (829) və II Həşadsər (836) — qələbə; II Həmədan (833) — məğlubiyyət.
• Əfşin — Saci sülaləsindən; xürrəmi hərəkatını da, sonra Babəki zədlədi.
• Bəzz qalası — Qaradağ vilayətində; mərkəz.

DİM qeydləri

• Xürrəmilər: 778–837 (~60 il); mərkəz Bəzz qalası.
• Babək — 816–837; «qırx il qul… bir gün ağa» sitatı.
• 829 I Həşadsər, 830 I Həmədan — parlaq qələbələr.
• 835 Əfşin, 837 Bəzz — süqut; 838 edam.
• Hərəkat xilafətin parçalanmasını sürətləndirdi.