Azərbaycanın feodal dövlətləri IX-XI əsrlərdə

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 54–57 / §11

IX–XI əsrlər Azərbaycanda xilafətin zəifləməsi fonunda feodal dövlətlərin yaranması dövrüdür. Babək hərəkatı xilafəti sarsıtdı, vilayət hakimləri müstəqilləşdi. Şirvanşahlar, Sacilər, Salarilər, Şəddadilər, Rəvvadilər islam dövlət dini ilə yerli dövlətçiliyin bərpasını təmin etdi.

Feodal dövlətlərin ümumi xarakteri

Bu dövrdə Şirvanşahlar, Sacilər, Salarilər, Şəddadilər, Rəvvadilər kimi əsas feodal dövlətlər yaranmışdı. Bundan başqa, Rəvvadi, Bərdə, Dərbənd, Tiflis və Dəbil əmirlikləri də mövcud idi.

Şirvanşahlar dövləti (861–1538)

859-cu ildə Məhəmməd ibn Yezid (Məzyədilər) Bərdə əmirliyini yaratdı; paytaxt sonra Gəncəyə köçürüldü.

861-ci ildə Heysam ibn Xalid müstəqillik elan etdi və ilk «şirvanşah» titulunu daşıdı. Şirvanşahlar dövləti ən uzunömürlü feodal dövlət oldu.

Əbu Tahir ərazini Kür çayına, şimalda Dərbəndə qədər genişləndirdi. 918-ci ildə Şamaxı bərpa edilib paytaxt edildi. 988-ci ildə Dərbənd ilhaq olundu.

• Şah — Mütləq hakim; oğula (yoxsa qardaşa) verilir
• Şahzadə — Vilayətləri idarə edir
• Vəzir — İnzibati-maliyyə; ikinci şəxs
• Hacib — Saray işləri
• Ordu — Xüsusi qvardiya; feodal dəstələr; yalnız müharibədə

Şirvanşahlar dövlətinin əhəmiyyəti dövlətçilik ənənələrinin bərpası, şimal hücumlarına qarşı müdafiə və Şamaxı, Bakı, Şabran, Dərbənd kimi ticarət mərkəzlərinin inkişafında idi.

869-cu ildə Həşim əs-Sulami Dərbənd əmirliyində müstəqillik elan etdi; bu, Həşimilər sülaləsinin başlanğıcıdır. 988-ci ildə Dərbənd Şirvanşahlara tabe oldu; 1075-ci ildə I Fərriburz onu ilhaq etdi.

730-cu illərdə Tiflis müsəlman əmirliyi yaranmışdı; Şüeybilər, Şeybanilər və Cəfərilər burada hakimiyyət sürdü. 860-cı illərdə müstəqillik elan edildi və öz pul kəsildi. 1121-ci ildə Didgori və 1122-ci ildə gürcülər Tiflisi ilhaq etdilər.

Şəki hakimliyi

IX əsrin 60-cı illərində şimal-qərbdə Şəki hakimliyi yaradıldı. Bu ərazi islam-xristianlıq qarşıdurması zonasında yerləşirdi. Gürcü kilsəsi Alban xristianlarını «gürcüləşdirmək» istəyirdi; Şəki hakimləri isə onları müdafiə etdi.

Sacilər dövləti (898–941)

Saci sülaləsi Mərkəzi Asiyadan gələn türk sülaləsidir və «Əfşin» titulunu daşıyırdı. Banisi Əbu Sac Divdad idi. Xilafət onları bizans sərhədinə köçürdü.

• Əbu Sac Divdad — 856/858 — Məkkə yolu; 865 — türk üsyanını zədlədi
• Məhəmməd ibn Əbu Sac — 898–900 — öz adına pul kəsdı; dövlətin yaranması
• Yusif ibn Əbu Sac — 912 — xərc ödəmədi; qalib gəldi; 917 — yenidən qalib
• Deysəm — 941 — Salarilər tərəfindən məğlub

Yusif ibn Əbu Sac Ani, Dabil, Tiflis, Kakhetini tutdu, Şirvanşahları, Tiflis və Dərbənd əmirliklərini tabe etdi, Dərbənd divarını təmir etdi. Dərbənddən Zəncana qədər vahid müstəqil dövlət yaratdı; bu, ilk türk sülaləsi idi. Rey şəhərini Samanilərdən tutdu.

Paytaxtlar əvvəlcə Mərəgə, sonra isə Ərdəbil oldu. 941-ci ildə Salarilər Saciləri məğlub etdi.

Salarilər dövləti (941–981)

Mərzban ibn Məhəmməd (Kəngərli türk tayfası, Deyləm) 941-ci ildə Deysəmi məğlub edib Ərdəbil paytaxtı ilə Salarilər dövlətini yaratdı.

• Şimal-qərb, Şirvanşahlar, Şərqi Gürcüstan — Dərbənd tutuldu
• Xəzər dənizində ticarət gəmiləri — İlk dəfə
• Qanunnamə — Vergi intizamı
• 944 Bərdə faciəsi — Slavyan hücumları

Salarilər dövlətinin ərazisi Dərbənd keçidindən Tigris və Fəratın yuxarı axınına qədər uzanırdı.

957-ci ildə Mərzban öldü və oğullar arasında mübarizə başladı. 962–981-ci illərdə İbrahim ibn Mərzban dövründə dövlət zəiflədi; Məzyədilər, Dərbənd və Gəncə ayrıldı, Şəddadilər meydana çıxdı. 981-ci ildə Salarilər dövləti süqut etdi.

Rəvvadilər dövləti (981–1065)

Rəvvadilər ərəb mənşəli, lakin türkləşmiş sülalə idi. Abulhicaz Rəvvadi (981–988) son Salarid İbrahim ibn Mərzbanı deposed etdi.

Şəddadilər dövləti (971–1088)

951-ci ildə Məhəmməd ibn Şəddad Dvin əmirliyini yaratdı. 971-ci ildə Əli Ləşkəri Gəncədən Salarid qubernatorunu qovdu və Gəncəni paytaxt elan etdi.

1054-cü ildə Səlcuklerlə müqavilə bağlanaraq vassallıq qəbul edildi. 1088-ci ildə Malikşah I dövründə Şəddadilər dövləti sona çatdı.

Xronologiya

Səbəb-nəticə

Tipik səhvlər və qızıl qaydalar

• Şirvanşahlar (861) — ən uzunömürlü; Sacilər (898) — ilk türk dövləti.
• Yusif ibn Əbu Sac — Dərbənddən Zəncana vahid dövlət; 941 — Salarilər.
• Mərzban ibn Məhəmməd — Qanunnamə; Xəzər donanması.
• 981 Rəvvadilər — Təbriz ilk paytaxt; 971 Şəddadilər — Gəncə.
• 1027 Xudafirin — Fəzl ibn Məhəmməd; 1088 — Şəddadilər sonu.

DİM qeydləri

• 5 əsas feodal dövlət: Şirvanşahlar, Sacilər, Salarilər, Şəddadilər, Rəvvadilər.
• Yusif ibn Əbu Sac — ilk dəfə Dərbənd–Zəncan vahid türk dövləti.
• 944 Bərdə faciəsi — Salarilər dövründə.
• 1027 Xudafərin körpüsü — Fəzl ibn Məhəmməd.
• XI əsrin II yarısı — Səlcuk vassallığı (1054–1088).