Slavyanların Azərbaycana hücumları

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 58–59 / §12

IX–XII əsrlər Azərbaycana rus (slavyan) yürüşləri Xəzər dənizi vasitəsilə həyata keçirildi. Ərəb mənbələrində Kiyev knyazının drujinası «ruslar» adlandırılır. İlk əvvəl Don-İtil (Volqa)-Xəzər su yolu ilə ticarət aparılırdı; xilafət zəifləyəndən sonra isə talan yürüşləri başladı.

Yürüşlərin səbəbləri və ümumi xarakter

Yürüşlərin əsas hədəfi Şirvanşahlar və Sacilər idi. IX əsrin sonunda ilk hücumlar başladı; X əsrin əvvəlində isə davamlı yürüşlər getdi. Bütün hücumlar Xəzər dənizindən həyata keçirilirdi.

Yürüşlərin xronologiyası

909-cu il yürüşü

909-cu ildə ruslar cənubi Xəzər sahillərini və Abaskun adasını talan etdilər. Lakin yerli əhali onları məğlub etdi.

910-cu il yürüşü

910-cu ildə Sari adası və cənub-qərb sahillər talan edildi. Ruslar Gilana hücum etdilər, lakin məğlub oldular. Geri çəkilərkən Şirvanşah qoşunları onları məğlub etdi.

914-cü il yürüşü

914-cü ildə ruslar 500 gəmi ilə, hər birində 100 nəfər olmaqla nizamlı donanma ilə gəldilər. Xazar xaqanından qənimətin yarısı müqabilində Xəzərə daxil olmaq icazəsi aldılar. Abşeron talan edildi. Qayıdarkən isə Bolqarlar, Burtaslar, Xarəzmilər onları məğlub etdi və əsirləri azad etdilər.

944–945: Bərdə faciəsi

Əvvəlki yürüşlərdən fərqli olaraq, bu dəfə rusların məqsədi Bərdəni tutmaq və daimi məskunlaşmaq idi.

Bərdə faciəsinin nəticələri ağır oldu: şəhər dağıdıldı və iqtisadi-siyasi əhəmiyyətini itirdi, Bərdə bazarı zəiflədi, ticarət və mədəniyyət mərkəzi Gəncəyə keçdi. Bu hadisə **Nizami Gəncəvi «İskəndərnamə»**sində də təsvir olunub.

987, 1030, 1032–1033, 1175

• 987 — Dərbənd hökmdarı yerli ayanlara qarşı rusları çağırdı; qoruma qardı saxladı
• 1030 — Şirvanşahlar hücumu; Bakı/Kür/Araz qovuşması döyüşü; I Manuçohr Arazı kəsdi; Musa ibn Fəzl Beyləqan üsyanında ruslardan istifadə etdi
• 1032 — Alan, Sarir ilə birlikdə; Şamaxı (Yezidiyyə) tutuldu — 10 min öldürüldü; Dərbənd hökmdarı qovdu
• 1033 — Alanlar + ruslar — Dərbənd hökmdarı məğlub etdi
• 1175 — I Axsitan (1160–1196) — gürcü III Georgi köməyi ilə rus donanmasını qovdu

Bərdə faciəsinin iqtisadi nəticələri

944–945 hadisəsi yalnız siyasi deyil, iqtisadi fəlakət idi. Bərdə uzun illər Qafqazın ticarət və sənətkarlıq mərkəzi, xilafət əmirliyinin iqamətgahı olmuşdu. Rusların talanından sonra Kürki bazarı çökdü, şəhər «Arran anası» statusunu itirdi. Nizami Gəncəvi «İskəndərnamə» poemasında bu faciəni xatırlayır — DİM suallarında Bərdə–Gəncə mərkəzləşməsinin səbəbi kimi verilir.

Şirvanşahlar və Şəddadilər dövründə ruslar dəniz yolu ilə yenidən hücum etdi. 1030-da Şirvan ordusu məğlub olsa da, Manuçohr Araz suyunu kəsərək irəliləmənin qarşısını aldı. 1032 Şamaxı faciəsi — 10 min öldürülmə — şimal sərhədlərinin müdafiəsinin vacibliyini bir daha göstərdi.

Səbəb-nəticə

Xronologiya

Tipik səhvlər və qızıl qaydalar

• Rus/slavyan — ərəb mənbələrində «ruslar»; Kiyev knyazının drujinası.
• 944 Bərdə — daimi məskunlaşma məqsədi; 20 dirhəm girov.
• 914 — 500 gəmi; xazar icazəsi.
• 1032 Şamaxı — 10 min öldürüldü; 1030 — Manuçohr Arazı kəsdi.
• Bərdə faciəsindən sonra mərkəz Gəncəyə keçdi — Nizami «İskəndərnamə».

DİM qeydləri

• Yürüş yolu: Don-İtil-Xəzər su yolu.
• 944–945 Bərdə faciəsi — Salarilər dövrü; iqtisadi mərkəz Gəncəyə keçdi.
• Müdafiənin zəifliyi: daxili çəkişmə, donanma yoxluğu, vahid dövlət yoxluğu.
• 914 — ən böyük fleet (500 gəmi).
• 1175 — I Axsitan + III Georgi — son böyük dəniz hücumu.