- Qədim dövr
- Orta əsrlər
- Yeni dövr
- Müasir dövr
Orta əsrlər · III-XI əsrlər
Slavyanların Azərbaycana hücumları
IX–XII əsrlər Azərbaycana rus (slavyan) yürüşləri Xəzər dənizi vasitəsilə həyata keçirildi. Ərəb mənbələrində Kiyev knyazının drujinası «ruslar» adlandırılır. İlk əvvəl Don-İtil (Volqa)-Xəzər su yolu ilə ticarət aparılırdı; xilafət zəifləyəndən sonra isə talan yürüşləri başladı.
Yürüşlərin səbəbləri və ümumi xarakter
| Səbəb (maneə) | Məzmun |
|---|---|
| Daxili çəkişmələr | Feodal dövlətlər arasında |
| Xəzərdə donanma yoxluğu | Hərbi müdafiə zəif |
| Vahid dövlətin olmaması | Uzunmüddətli birləşmə yox |
Yürüşlərin əsas hədəfi Şirvanşahlar və Sacilər idi. IX əsrin sonunda ilk hücumlar başladı; X əsrin əvvəlində isə davamlı yürüşlər getdi. Bütün hücumlar Xəzər dənizindən həyata keçirilirdi.
Yürüşlərin xronologiyası
Marşrut
Kür çayının ağzı — Mübarək kəndi
Kontekst
Salarilər dövrü; yerli qüvvələr zəif
Bərdə
Əhaliyə şəhəri tərk etmə əmri; qalanlar öldürüldü
Girov
20 dirhəm — ödəyə bilməyənlər öldürüldü
Müdafiə
Mərzban ibn Məhəmməd 30 min qoşunla gəldi
Geri çəkilmə
Salmasa — Mosul hökmdarının Ərdəbildə hücumu
Çıxış (945)
Davamlı müqavimət + epidemiya
Bərdə faciəsinin iqtisadi nəticələri
944–945 hadisəsi yalnız siyasi deyil, iqtisadi fəlakət idi. Bərdə uzun illər Qafqazın ticarət və sənətkarlıq mərkəzi, xilafət əmirliyinin iqamətgahı olmuşdu. Rusların talanından sonra Kürki bazarı çökdü, şəhər «Arran anası» statusunu itirdi. Nizami Gəncəvi «İskəndərnamə» poemasında bu faciəni xatırlayır — DİM suallarında Bərdə–Gəncə mərkəzləşməsinin səbəbi kimi verilir.
Şirvanşahlar və Şəddadilər dövründə ruslar dəniz yolu ilə yenidən hücum etdi. 1030-da Şirvan ordusu məğlub olsa da, Manuçohr Araz suyunu kəsərək irəliləmənin qarşısını aldı. 1032 Şamaxı faciəsi — 10 min öldürülmə — şimal sərhədlərinin müdafiəsinin vacibliyini bir daha göstərdi.
Səbəb-nəticə
Xilafətin zəifləməsi
Xəzər ticarət yolunun talan yoluna çevrilməsi
Daxili parçalanma
Müdafiənin zəif olması
944 Bərdə hücumu
Bərdənin süqutu; Gəncənin yüksəlişi
Xəzərdə donanma yoxluğu
Dəniz hücumlarının davamı
Yerli əhalinin müqaviməti
909, 910, 914, 1032 — məğlubiyyət
Xronologiya
IX əsrin sonu
İlk rus yürüşləri
909
Abaskun — yerli əhali qalib
910
Gilan — Şirvanşah qalib
914
500 gəmi — Abşeron talan
944–945
Bərdə faciəsi
987
Dərbənd — rus qardı
1030
Şirvanşahlar — Manuçohr
1032
Şamaxı — 10 min öldürüldü
1033
Dərbənd — qovuldu
1175
I Axsitan — rus donanması qovuldu
Tipik səhvlər və qızıl qaydalar
- Rus/slavyan — ərəb mənbələrində «ruslar»; Kiyev knyazının drujinası.
- 944 Bərdə — daimi məskunlaşma məqsədi; 20 dirhəm girov.
- 914 — 500 gəmi; xazar icazəsi.
- 1032 Şamaxı — 10 min öldürüldü; 1030 — Manuçohr Arazı kəsdi.
- Bərdə faciəsindən sonra mərkəz Gəncəyə keçdi — Nizami «İskəndərnamə».
DİM qeydləri
- Yürüş yolu: Don-İtil-Xəzər su yolu.
- 944–945 Bərdə faciəsi — Salarilər dövrü; iqtisadi mərkəz Gəncəyə keçdi.
- Müdafiənin zəifliyi: daxili çəkişmə, donanma yoxluğu, vahid dövlət yoxluğu.
- 914 — ən böyük fleet (500 gəmi).
- 1175 — I Axsitan + III Georgi — son böyük dəniz hücumu.