IX-XI əsrlərdə Azərbaycanın sosial-iqtisadi inkişafı

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 59–60 / §13

IX–XI əsrlər Azərbaycanda xilafətin zəifləməsi və feodal dövlətlərin yaranması ilə iqtisadi inkişaf sürətləndi. Kənd təsərrüfatı, sənətkarlıq, ticarət və şəhərlərin inkişafı bu dövrün əsas xüsusiyyətləridir.

Kənd təsərrüfatı

• İpəkçilik — Şəki, Şirvan, Bərdə
• Kətan — Şirvan, Dərbənd
• Çəltik — Lənkəran, Şəki
• Pambıq — Mil, Muğan, Şirvan

Siz yaxınlığında qızıl, gümüş, qurğuşun və mis, Bəzz qalası yaxınlığında kvars, Gəncə və Savalanda dəmir və mis, Təbriz və Naxçıvanda duz, Bakıda isə neft çıxarılırdı. Mənbədə I Fərriburzun 4000 baş mal sürüsünə malik olduğu qeyd olunur.

Şəhərlər (IX–XI əsrlər)

Hər birində 10 min+ sakin: Təbriz, Ərdəbil, Sarab, Miyana, Naxçıvan, Gəncə, Dərbənd, Bakı, Şamaxı, Şəki.

Orta əsr şəhərləri karvan yollarında yerləşirdi və oxşar görünüşə malik idi. Onları güclü qala divarları birləşdirirdi. Sənətkarlıq, ticarət, əkin və bağçılıq şəhər həyatının əsasını təşkil edirdi. Hər şəhərdə içəri şəhər və bayır şəhər olur, bazar meydanı ilə Cümə məscidi yanaşı tikilirdi.

Ayrı-ayrı şəhərlər

• Bərdə — Qafqazın əsas şəhəri; «Arran anası»; Kürki bazarı; Bağdadla müqayisə; 944 rus hücumu — süqut
• Dərbənd — Ən böyük liman; kətan istehsalı; X əsr — kanalizasiya
• Bakı — İkinci liman; neft bulaqları
• Şamaxı — Şirvan mərkəzi; 918–1192 paytaxt; ipək
• Gəncə — Məzyədilər (859), Şəddadilər paytaxtı; islam-xristian sərhədi; ipək, xalça
• Təbriz — Rəvvadilərin ilk paytaxtı; X əsrin sonu — sürətli inkişaf; Məqdisi — Bağdaddan üstün
• Beyləqan, Naxçıvan — Dulusçuluq (keramika)
• Tiflis — Arran sərhəd şəhəri; «odsuz qızdırılan su» hamamları

Yaqut əl-Həməvi Təbrizi Azərbaycanda ən məşhur şəhər, Bakını Şirvan vilayətində neft quyusu olan şəhər, **Babül-Əbvab (Dərbənd)**i isə Xəzər sahilində yerləşən şəhər kimi təsvir edir.

QEYD: IX–XI əsrlərdə paytaxtlar Gəncə, Şamaxı, Mərəgə, Ərdəbil, Təbriz şəhərlərində olmuşdu. Gəncə və Beyləqan həm də Səlcuk canişinliyinin mərkəzi rolunu oynayırdı.

Ticarət

Böyük İpək yolu Azərbaycandan keçirdi. Hindistan və Çin ilə ticarət aparılırdı: ipək, pambıq parçası, boyalar, neft, təzə və quru meyvə, balıq ixrac olunurdu.

Ərəb səyyahları Tiflis haqqında danışarkən Bərdə və Dərbəndi Arranın ən böyük şəhərləri hesab edirdilər.

Vergi sistemi (IX–XI əsrlər)

Feodal dövlətlər yaranandan sonra vergi miqdarları azaldı. Nufuzlu şəxslərə icazə kağızı (qəbalə) verilərək vergi yığımı hüququ tanınırdı.

Torpaq mülkiyyəti (IX–XI əsrlər)

Torpaq divan və xalisə kateqoriyalarına bölündü.

Uluс kəndlilər feodallardan asılı olub düzənlikdə yaşayırdı. Azad kəndlilər isə dağlıq ərazilərdə yaşayır və dövlətə vergi ödəyirdilər.

Kəndlilər torpaqlarını itirərək feodalların himayəsinə (ilcə) keçdi və uluc adlandırıldılar.

Xronologiya

Səbəb-nəticə

Tipik səhvlər və qızıl qaydalar

• Üşr — məhsulun 1/10-u; cizyə — qeyri-müsəlmanlardan.
• Bərdə — «Arran anası»; 944-dən sonra süqut.
• Təbriz — Rəvvadilərin ilk paytaxtı; Gəncə — Şəddadilər.
• Uluс — feodal himayəsində; azad kəndlilər — dağlıq.
• İlcə — vergidən qorunmaq üçün feodal himayəsi.

DİM qeydləri

• IX–XI əsrlərdə 10 min+ əhalili şəhərlər siyahısı.
• Böyük İpək yolu — iqtisadi inkişafın əsas amili.
• 944 Bərdə — iqtisadi mərkəz Gəncəyə keçdi.
• Torpaq formaları: divan, xalisə, iqta, mülk, vəqf, icma, ilcə.
• Kəndli qrupları: uluc (asılı) və azad (dağlıq).