Azərbaycan tarixi · Orta əsrlər · III-XI əsrlər

III-XI əsrlər Azərbaycan mədəniyyəti

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 60–61 / §14

III–XI əsrlər Azərbaycanda mədəniyyətin zəngin inkişaf dövrüdür: Alban yazısı, memarlıq, xalçaçılıq, «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanı və islam memarlığı bu mərhələnin əsas nailiyyətləridir.

Alban yazısı

Məlumat	Qeyd
Atropatena	Pəhlevi yazısı
Şimali Azərbaycan	Alban əlifbası — V əsrin əvvəli, 52 işarə
Sübut	III əsr Roma yazısı; V əsr Alban fərmanı
Müəllif	Musa Kəngərli — midiyalılar və albanlar ayrı xalqlar

Alban yazısı elm, ədəbiyyat və rəsmi sənədlərdə işlənib. VIII əsrdən ərəb əlifbası yayılmağa başladı; Alban yazısı isə XX əsrin əvvəlinə qədər qalıb. Mingəçevir kitabəsi bu yazının nümunələrindən biridir.

Memarlıq

III–VII əsrlər (Sasani dövrü)

Sasani dövründə Dərbənd, Şirvan, Samur sədləri, Mehravan qalası, Torpaqqala (Qax), Narin qala (Dərbənd), Cavanşir qalası (İsmayıllı), Çıraqqala (Şabran, V əsrin II yarısı), Çərəbkərt (Ağdərə), Govurqala (Ağdam), Ağoğlan (Laçın), Amaras (Xocavənd), Kiş (Şəki), Goy Məlləkləri (Eçmiadzin) və Qazaxın Yuxarı Əskipara yaxınlığındakı qala kompleksi tikilmişdi.

VII–VIII əsrlər (ərəb dövrü)

Ərəb dövründə Bərdədə Tartar çayı üzərində daş körpü, Şamaxı Cümə məscidi (VIII əsr) və Tiflisdə hamam kompleksi inşa olunmuşdu.

IX–XI əsrlər

Oğlan qala — Lerik
Əlincə qalası — Naxçıvan (IX əsr)
Sündü məscidi — Şamaxı (920)
Xudafərin körpüsü — Cəbrayıl (1027)
Gəncə darvazası — 1063 — İbrahim Osmanoğlu dəmir qapılar

Bərdə ərəb xilafətinin yüksəlişi dövründə memarlığın mərkəzi idi və «bu yerlərin Bağdadı» adlandırılırdı.

İslam memarlığı

İslamın yayılması ilə məscid, mədrəsə, karvansara, türbə tikintisi genişləndi. Yazılarda kufi xətti işlənirdi. Bu dövrdə Bərdə memarlığın əsas mərkəzi rolunu saxladı.

Xalçaçılıq

Dövr / mənbə	Məlumat
I Xosrov (531–579)	«Xosrovun baharı» xalçası
Musa Kəngərli	Albaniyada xalça istehsalı
VII əsr Çin mənbələri	Azərbaycan — xalça mərkəzi
«Hudud al-alam»	Mərənd, Gəncə, Şəmkir — keyfiyyətli yun
Məsudi	«Maxfur» xalçalar — Bərdə, Mərənd, Təbriz, Ərdəbil
Məqdisi	Bərdə xalçaları — «misilsiz»
İstaxri	Bərdədən marena (qırmızı boya) Hindistana; qirmiz Avropaya

2010-cu ildə Azərbaycan xalçaları UNESCO qeyri-maddi irs siyahısına daxil edildi.

«Kitabi-Dədə Qorqud» dastanı

Məlumat	Qeyd
Danışan	Bayat tayfasından Dədə Qorqud
Dövr	VII–IX əsrlər hadisələri
Müəlliflər	Ozans (aşıqlar)
Coğrafiya	Oğuz yurdu — Dərbənddən Qara dənizə
Yerlər	Goyça gölü, Alagöz, Qarabağ; Əlincə qalası tikintisi

Dastanda cəmiyyət hərbi intizamla idarə olunurdu; Bayandur xan hərbi məclisə rəhbərlik edirdi. Oğuzlar islamı qəbul edib yaydılar. Dastanın əsas dəyərləri qonaqpərvərlik, dürüstlük, igidlik və qadın namusudur.

Dastanın iqtisadi təsvirində maldarlıq, sənətkarlıq və ticarət ön plana çıxır; axça (pul) ilə Şam və Rum arasında əlaqələr qurulurdu. Dastan geniş ərazidə vahid türk dilinin mövcudluğunun sübutu kimi qəbul olunur.

XVII əsrdə Adam Oleari (alman) və Evliya Çələbi (osmanlı) Dədə Qorqud məzarını Dərbənddə gördüklərini yazıblar. Dastanın əlyazmaları Vatikan (İtaliya) və Dresden (Almaniya) kitabxanalarında saxlanılır.

Seçilmiş boylar

Bəkil oğlu İmran — Vətən sevgisi; gürcü feodallarına qarşı mübarizə
Qanlı Qoca oğlu Qanturalı — Bizans xəyanəti; Oğuz-Trebizond münasibətləri
Salur Qazanın evinin yağmalandığı — Ananın «Tanrı haqqı»
Duxa Qoca oğlu Dəli Domrul — Oturaq həyat; su dəyirmanları

1998-ci ildə Heydər Əliyev 1300 illik yubiley fərmanı imzaladı. 2000-ci ilin aprelində rəsmi qeyd edildi. 2013-cü ildə Bakıda Dədə Qorqud abidəsi və parkı açıldı.

Xronologiya

Tarix	Hadisə
V əsrin əvvəli	Alban əlifbası (52 işarə)
531–579	Xosrov — «Xosrovun baharı» xalçası
VII əsr	Çin mənbələrində xalça mərkəzi
VIII əsr	Şamaxı Cümə məscidi; ərəb əlifbası yayılır
920	Sündü məscidi — Şamaxı
1027	Xudafərin körpüsü
1063	Gəncə dəmir qapıları
1998–2000	Dədə Qorqud 1300 illiyi
2010	Xalça — UNESCO

Səbəb-nəticə

Səbəb	Nəticə
Sasani-ərəb dövrü sabitliyi	Memarlıq abidələrinin tikintisi
İslamın yayılması	Məscid, mədrəsə, kufi yazı
Karvan ticarəti	Xalça və ipək istehsalının inkişafı
Oğuz yurdu	«Kitabi-Dədə Qorqud» dastanının yaranması
Türk-islam birliyi	Vahid mədəniyyət formalaşması

Tipik səhvlər və qızıl qaydalar

Alban əlifbası — 52 işarə, V əsrin əvvəli; pəhlevi — Atropatena.
Xudafərin (1027) — Fəzl ibn Məhəmməd; Gəncə qapıları (1063) — Abulasvar Şavur dövrü.
«Kitabi-Dədə Qorqud» — VII–IX əsrlər; Bayat tayfası.
Bərdə xalçaları — Məqdisiyə görə «misilsiz».
Dastan əlyazmaları — Vatikan və Dresden, İtaliya/Germaniya deyil.

DİM qeydləri

Alban əlifbası — 52 işarə; Mingəçevir kitabəsi.
Sasani memarlığı: Dərbənd səddi, Çıraqqala, Amaras, Kiş.
1027 Xudafərin, 1063 Gəncə qapıları — IX–XI əsr abidələri.
«Kitabi-Dədə Qorqud» — VII–IX əsrlər; 1300 illik (1998–2000).
2010 — Azərbaycan xalçası UNESCO qeyri-maddi irsi.