Azərbaycanda Səlcuqların hakimiyyəti

Mənbə: Anar İsayev (PDF səh. 62–64 / kitab səh. 128–133)

XI əsrin birinci onilliyində Səlcuqların Azərbaycana ilk yürüşü baş verdi. Onlar Cənubi Azərbaycan, Arran, Naxçıvan və Dvin (Dəbil) torpaqlarından keçərək Qafqazda genişləndilər. Səlcuqlar Mərkəzi Asiyadan gələn Oğuz türklərinin Qınıq boyuna mənsub idilər. Adları Səlcuq bəydən gəlir; o, X əsrdə islamı qəbul etmiş, X əsrin 70-ci illərində Buxara ətrafında möhkəmlənmişdi.

Səlcuq türkləri və dövlətin yaranması

1015-ci ildə Çağrı bəy kəşfiyyat yürüşü ilə Van gölü havazası, Naxçıvan, Arran və Dvini ələ keçirdi. 1028-ci ildə Xorasan üsyanından sonra bir qismi Cənubi Azərbaycana köçdü; Rəvvadilər hökmdarı Vəhsudan onları qəbul etdi, torpaq verdi. 1038-ci ildə Toğrul bəy (1038–1063) rəhbərliyində Səlcuq dövləti yaradıldı. İlk paytaxt Neyşabur idi.

1040-cı ilin mayında Mərv yaxınlığında Dəndənəkan döyüşü baş verdi. Səlcuqlar Gaznəvilər sultanını məğlub etdilər. Toğrul Mərv qurultayında sultan elan olundu. 1043-cü ildə paytaxt Reyə köçürüldü.

Toğrul, Alp Arslan və Məlikşah

Toğrul bəy (1038–1063)

Toğrul bəyin hakimiyyəti dövründə Səlcuqlar Azərbaycanda genişləndi. 1054-cü ildə Təbrizə hücum edən Toğrul, Rəvvadilər hökmdarı Vəhsudanı tabe etdi; o, xərac ödəməyə razılaşdı. Xoy və Salmas isə müqavimət göstərdi. Şəddadilər hökmdarı Əbuləsvar Şavur da tabe oldu. Bizans və erməni-gürcü feodallarına qarşı birgə hərəkət razılaşması imzalandı, Tbilisi müsəlman əmirliyi tabe edildi. Kutalmış bəy Arrana daxil olub Şəddadilər ilə birlikdə Bizansa qarşı döyüşdü. İbrahim Yinal isə Azərbaycanda və Qərbi İranın bir hissəsini tabe etdi.

Alp Arslan (1063–1072)

Alp Arslanın hakimiyyəti Azərbaycanda Səlcuq hakimiyyətini möhkəmləndirdi. 1065-ci ildə Rəvvadilər dövləti ləğv olundu. 1066-cı ildə general Qaratəkin Şirvana yürüdü; I Fəribürz Səlcuq tabeçiliyini qəbul etdi, illik xərac verdi və «şah» titulunu itirərək «malik» adlandırıldı. Beləliklə, Azərbaycan Böyük Səlcuq imperiyasının tərkibinə daxil oldu. 1071-ci il, 26 avqust — Malazgirt döyüşündə Bizans imperatoru IV Roman Diogen əsir düşdü.

Məlikşah (1072–1092)

Məlikşahın hakimiyyəti Səlcuq imperiyasının zirvə dövrü sayılır. Vəzir Nizamülmülk onu «cahan hökmdarı» adlandırırdı. 1088-ci ildə general Buğa Gəncəni fəth etdi və Şəddadilər dövləti süqut etdi.

İdarəetmə, vergi və torpaq

Səlcuq dövründə iqta əsas torpaq mülkiyyət forması idi. Uc torpaqları sərhədi qoruyan komandirlərə verilirdi. Məlikşah iqta sistemini genişləndirdi; sonradan iqta irsi mulkə bənzədi.

Nizamülmülk «Siyasətname» müəllifi idi və Nizamiyyə mədrəsələrini (Gəncə, Təbriz, Neyşabur) yaratdı. Gəncə və Beylaqan Azərbaycanda Səlcuq canişinliyinin mərkəzləri idi.

Səlcuq hakimiyyətinin zəifləməsi və Şirvanşahlar

1092-ci ildə Məlikşahın və Nizamülmülkün ölümündən sonra imperiyada daxili mübarizələr başladı. Sultan Sancar (1118–1157) son Böyük Səlcuq sultan idi. Onun dövründən sonra imperiya atabəyliklərə parçalandı; Azərbaycan Atabəylər (Eldənizlər) dövləti bunların ən güclüsü oldu.

Şirvanşahlar (Kəsranilər) 1066-cı ildə Səlcuqlara tabe oldular. İllik 40 000 dinar xərac ödəyirdilər, lakin daxili müstəqilliklərini saxladılar. III Mənuçöhr (1120–1160) Səlcuq ittifaqından çıxdı, xərac ödəməyi dayandırdı və gürcülərlə ittifaq qurdu. 1121-ci ildə Didqori döyüşündə gürcülər Səlcuqları məğlub etdi. 1123-cü ildə II Məhmud Şirvana hücum etdi, lakin birləşmiş qüvvələr sultanı geri çəkilməyə məcbur etdi. 1124-cü ildə IV David Şamaxı, Şabran və Buğurd qalasını tutdu. 1125-ci ildə David öldükdən sonra III Mənuçöhr müstəqilliyi bərpa etdi. I Axsitan (1160–1196) Səlcuqlarla münasibətləri bərpa etdi və Dərbənd divarını təmir etdirdi. 1192-ci ildə Şamaxı zəlzələsindən sonra paytaxt Bakıya köçürüldü.

Oğuz-Səlcuq axınlarının nəticələri

Oğuz-Səlcuq axınları Qafqazın siyasi, etnik və iqtisadi həyatında dərin iz buraxdı. Aşağıdakı cədvəldə bu axınların əsas nəticələri göstərilir.

Türk tayfalarının Azərbaycana axın dalğaları bir neçə mərhələdə baş vermişdi. Birinci dalğada kimmer, iskit və saklar (e.ə. VII), ikinci dalğada hun, xazar və digər tayfalar (III–VII), üçüncü dalğada isə XI əsr oğuz-səlcuq axını görülmüşdü.

Səbəb-nəticə əlaqələri

Xronologiya

• 1015 — Çağrı bəy — Van, Naxçıvan, Arran
• 1038 — Səlcuq dövlətinin yaradılması
• 1040 — Dəndənəkan
• 1054 — Təbriz — Vəhsudan tabe
• 1065 — Rəvvadilər süqutu
• 1066 — I Fəribürz tabe — «malik»
• 1071 — Malazgirt
• 1088 — Gəncə — Şəddadilər süqutu
• 1092 — Məlikşahın ölümü
• 1118–1157 — Sultan Sancar
• 1157 — Böyük Səlcuq imperiyasının süqutu

Tipik səhvlər

• Səlcuqlar Qınıq boyundan Oğuz türkləridir; 1038 — Toğrul, 1040 — Dəndənəkan.
• Alp Arslan — 1071 Malazgirt; 1066 — Şirvanşahlar tabe, «şah» → «malik».
• Şirvanşahlar tam fəth olunmadı — tabe feodal dövlət qaldı.
• Gəncə canişinlik mərkəzi — Təbrizlə birlikdə yad saxla.
• Səlcuq süqutundan sonra Atabəylər (Eldənizlər) — növbəti mərhələ.

DİM qeydləri

• Oğuz-Səlcuq köçlərinin Qafqaz nəticələri: azərbaycanlı və oğuz türkləri aparıcı etnik-siyasi amil; türk-islam amili möhkəmləndi.
• Üç dalğa diaqramı: I — kimmer, iskit, sak; II — hun, xazar və s.; III — XI əsr oğuz-səlcuq.
• Şirvanşah I Axsitan — Dərbənd divarı, Bakıya paytaxt (1192); I Mənuçöhr — Kəsrani, slavlarla mübarizə, gürcü ittifaqı.
• Nizamülmülk həm Alp Arslan, həm Məlikşah dövründə vəzir olmuşdu.