Atabəylər (Eldənizlər) dövləti

Mənbə: Anar İsayev (PDF səh. 65–66 / kitab səh. 134–137)

Atabəylər (Eldənizlər) dövləti (1136–1225) Böyük Səlcuq imperiyasının parçalanması dövründə yaranmış, Ön və Orta Şərqdə aparıcı qüvvəyə çevrilmiş feodal dövlətdir. Atabəy Səlcuq şahzadələrinin (məliklər) tərbiyəçisi deməkdir. Şəmsəddin Eldəniz (1136–1175) dövlətin yaradıcısı idi; ona «Dinin günəşi» ləqəbi verilmişdi. O, qıpçaq türk kökündən idi. Dövlət bayrağı mavi fonda ağ iki başlı qartal idi.

Dövlətin yaranması

1136-cı ildə İraq Səlcuq sultan Məsud (1134–1151) Arranı iqta olaraq Eldənizə verdi. Bu hadisə Azərbaycan Atabəylər dövlətinin və Eldənizlər sülaləsinin təməlini qoydu. İlk paytaxt Naxçıvan idi. Eldəniz sonradan bütün Azərbaycanı (Arran, cənub, Naxçıvan) birləşdirərək müstəqil idarəetməyə başladı və pul zərb etdirdi.

1160-cı ildə İraq Səlcuq sultanı deposed edildi. Eldəniz ögey oğlu Arslan şahı (1161–1176) sultan elan etdi və özü faktiki hakim oldu. Ona «Böyük atabəy» titulu verildi. Sədrəddin Hüseyni yazır ki, Eldəniz həqiqi hökmdar, Arslan şah isə adi hökmdar idi. Eldənizin iqamətgahı Bərdə idi.

Şəmsəddin Eldənizin fəaliyyəti (1136–1175)

Eldənizin dövründə dövlət Ön və Orta Şərqin güclü dövlətinə çevrildi. 1160-cı illərdə Qazvin, Fars, Ərdəbil, Neyşabur, Həmədan, Gilan, Mazandaran, İsfahan, Rey, Mosul, Diyarbəkir, Kirman, Xuzestan tabe edildi. Sərhədlər Dərbənddən Fars körfəzinə qədər uzandı.

• Ordu — 50 min nəfərlik daimi süvari ordusu
• Feodal siyasət — Yerli əmirlərin və iri feodalların gücü məhdudlaşdırıldı
• Xristianlar — Eldəniz və varisləri dini rəhbərlərə münasib yanaşdı

Gürcüstanla mübarizə Eldənizin fəaliyyətində mühüm yer tuturdu. 1139-cu ildə Gəncə və Arranda güclü zəlzələ baş verdi. I Demetre Gəncəyə hücum etdi və şəhər qapılarını oğurladı; bu qapılar indiyədək Gelati monastırında, Kutaisidə saxlanılır. 1160-cı illərin əvvəlində gürcülər Dabil şəhərini tutdular. 1161-ci il, avqust — III Georgi Anini fəth etdi. 1163-cü ildə Eldəniz Naxçıvan yaxınlığında III Georgini məğlub etdi. 1164-cü ildə Gürcüstanı işğal etdi, xəzinəni götürdü və Dabili azad etdi. 1175-ci ilin əvvəlində oğlu Məhəmməd Cahan Pəhləvan Gürcüstan yürüşü etdi; gürcülər Ani üzərində iddialardan imtina etdilər.

Məhəmməd Cahan Pəhləvan (1175–1186)

Məhəmməd Cahan Pəhləvan son İraq Səlcuq sultan III Toğrulun (1176–1194) atabəyi idi. 1175-ci ildə paytaxt Həmədana köçürüldü. Ağsunqurilər sülaləsindən Təbrizi aldı. Vilayətləri oğullarına payladı: Qızıl Arslana Azərbaycan və Arran, oğlu Əbu Bəkrə isə atabəylik verdi. 50 min nəfərlik daimi ordunu saxladı, iqta payladı. Qonşu hökmdarlar onun adına xütbə oxutdu, Ahar malikləri Eldənizlər adına pul zərb etdi. Mosul, Hilat, Fars, Xuzestanda hakimiyyət möhkəmləndi.

Qızıl Arslan, Əbu Bəkir və Özbək

Qızıl Arslan (1186–1191) mərkəzi hakimiyyətə tabe olmayan feodallarla mübarizə apardı. 1190-cı ildə Həmədan döyüşündə III Toğrulu məğlub edib əsir aldı və torpaqlarını iqta payladı. 1191-ci ildə xəlifənin razılığı ilə özünü sultan elan etdi. Şirvana yürüş edərək Şamaxını tutdu və I Axsitanı yenidən tabe etdi. Dövlət Dərbənddən İsfahana qədər uzandı. 1191-ci ildə iqta torpaqlarından məhrum edilmiş əmirlər tərəfindən öldürüldü.

Əbu Bəkir (1191–1210) daxili feodal mübarizələrlə üzləşdi. 1194-cü ildə Xarəzmşah Təkiş Xorasan, Rey və Həmədanı tutdu. 1197-ci ildə Həmədan döyüşündə Xarəzmşahları məğlub etdi və qardaşı Özbəyi Həmədan hökmdarı təyin etdi. 1210-cu ildə gürcü-erməni qüvvələri Azərbaycana hücum etdi; fəlakətli nəticələr oldu. Əbu Bəkir eyni ildə vəfat etdi.

Özbək (1210–1225) dövründə daxili mübarizələr gücləndi. 1220–1222-ci illərdə gürcü və monqol hücumları baş verdi. 1225-ci ildə Xarəzmşah Cəlaləddin Təbrizi tutdu və Eldənizlər dövləti süqut etdi.

Səbəb-nəticə

Xronologiya

• 1136 — Eldəniz Arran iqta aldı
• 1160 — Arslan şah sultan elan olundu
• 1163 — Naxçıvan yaxınlığında gürcülər məğlub
• 1175 — Paytaxt Həmədana köçürüldü
• 1190 — Həmədan döyüşü
• 1191 — Qızıl Arslan sultan elan olundu
• 1194 — Xarəzmşah Təkişin yürüşü
• 1210 — Gürcü-erməni hücumu
• 1225 — Cəlaləddin Təbrizi tutdu — süqut

Tipik səhvlər

• 1136 — Eldəniz Arran iqta aldı, dövlətin təməli.
• Atabəy — şahzadənin tərbiyəçisi; Eldəniz «Böyük atabəy» oldu.
• 50 min nəfərlik ordu — Eldəniz və M.C. Pəhləvan dövründə.
• 1225 — Cəlaləddin, Özbək deyil — Eldənizlər süqutu.
• Xarəzmşahlar Azərbaycana 1194 və 1225 yürüş etdi.

DİM qeydləri

• Eldəniz, M.C. Pəhləvan — Gürcüstan yürüşləri; Eldəniz, Qızıl Arslan — Şirvanşahları tabe etdilər.
• Yusif ibn Əbu Sac, Mərzban ibn Məhəmməd, Şəmsəddin Eldəniz — Şirvanşahları tabe etdilər, Azərbaycanı birləşdirdilər, gürcülərlə mübarizə apardılar, şimal sərhədi Dərbəndə.
• Gürcü basqınları: 1120, 1124, 1139, 1161, 1210.