XI-XII əsrlər Azərbaycan mədəniyyəti

Mənbə: Anar İsayev (PDF səh. 67 / kitab səh. 138–139)

Müsəlman intibahı ərəb xilafətində müxtəlif mədəniyyətlərin qarşılıqlı təsiri nəticəsində yaranmış mədəni dirçəlişdir. O, IX əsrin ortalarından başlayıb XI–XII əsrlərdə zirvəyə çatmışdır. «İntibah» canlanma, dirçəliş deməkdir. Bu dövrdə türk dili bütün ölkədə vahid ünsiyyət vasitəsinə çevrildi.

Elm və mədəniyyət xadimləri

• Məkki əl-Bərdəyi — Görkəmli astronom-alim
• Bəhmənyar ibn Mərzban — Fəlsəfəçi, İbn Sinanın tələbəsi
• Xətib Təbrizi — Suriyada oxumuş, Bağdad Nizamiyyəsində 40 il dərs demiş
• Ömər Gəncəyi — Fəlsəfəçi-şair, dilçi; Nizamiyyədə oxumuş
• Fazil Fəridədin Şirvani — XII əsr astronomu; ulduz cədvəli
• Qətran Təbrizi — Şair, dilçi; XI əsr tarixi mənbə
• Eynəlqüzat Miyanəci — Fəlsəfəçi; 32 yaşında dini baxışlarına görə edam edildi
• Məhsəti Gəncəvi (1089–1183) — Məşhur şairə, rübai müəllifi
• Əfzələddin Xaqani Şirvani — Azərbaycan ədəbiyyatında ilk poema müəllifi
• Nizami Gəncəvi (1141–1209) — Azərbaycan ədəbiyyatının zirvəsi; «Xəmsə»
• Məsud Davud oğlu — Qız Qalası memarı
• Əcəmi Əbubəkr oğlu — Eldənizlər sarayı və Naxçıvan abidələrinin memarı; «Mühəndislər şeyxi»; Naxçıvan memarlıq məktəbinin banisi

Şəhərlər və təhsil

Dərbənd, Şamaxı, Gəncə, Naxçıvan, Təbriz, Ərdəbil ticarət, mədəniyyət və təhsil mərkəzləri idi. Bu şəhərlərdə çoxlu mədrəsələr fəaliyyət göstərirdi. Böyük şəhərlərdə içmə suyu yeraltı keramik borularla təchiz olunurdu.

Bəhmənyar ibn Mərzban İbn Sinanın tələbəsi idi. Müəllimi onu dəmirçi dükanında belə oxumaqda gördükdə tələbəsinə sadiqliyinə heyran qalmışdı.

Memarlıq

XII əsr Naxçıvan memarlıq üslubu abidələri arasında Culfada sərdabələr, Marağada Göy günbəz və Urmiyada Üç günbəz var idi.

• Müdafiə (XII əsr) — Bakı Qız qalası, Mərdəkan qalası, Buğurd qalası, Gülüstan qalası
• Məscid-məqbərə (XI–XII) — Bakı Sınıqqala məscidi (1078–1079), Ərdəbil Cümə məscidi, Marağa Göy günbəz, Culfa Əlincəçay Xanağahı
• Əcəmi (XII əsr, Naxçıvan) — Yusif ibn Küseyr türbəsi, Möminə Xatun türbəsi, Qoşaminar, Cümə məscidi, Darülmülk (Eldənizlər sarayı)

Möminə Xatun türbəsi kitabəsində yazılır ki, Şəmsəddin Nüsrət əl-islam və əl-müslimin Məhəmməd Cahan Pəhləvan atabəy Əbu Cəfər Məhəmməd ibn Atabəy Eldəniz Möminə xatunun xatirəsinə bu abidəni inşa etdirmişdir.

Məsud Davud oğlu Bakı Qız Qalasının memarı idi. Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvan memarlıq məktəbinin banisi, Eldənizlər sarayının memarı olmuşdu.

Səbəb-nəticə

Xronologiya

• 1078–1079 — Bakı Sınıqqala məscidi
• 1089–1183 — Məhsəti Gəncəvi
• 1141–1209 — Nizami Gəncəvi — «Xəmsə»
• 1078–1079 — Sınıqqala məscidi — Bakı
• XII əsr — Əcəmi — Naxçıvan abidələri
• 1089–1183 — Məhsəti Gəncəvi — rübai

Tipik səhvlər

• Nizami — «Xəmsə»; Xaqani — ilk poema.
• Əcəmi — Naxçıvan memarlıq məktəbi, Eldənizlər sarayı.
• Möminə Xatun türbəsi — M.C. Pəhləvanın sifarişi.
• Müsəlman intibahı — IX ortalarından, zirvə XI–XII.
• Sınıqqala məscidi (1078–1079) — hökmdar Məhəmmədin sifarişi.

DİM qeydləri

• Bəhmənyar — İbn Sinanın tələbəsi; fəlsəfə və tibb.
• Nizamiyyə mədrəsələri — Səlcuq dövründə; Gəncə, Təbriz, Neyşabur.
• XII əsr müdafiə tikililəri: Qız qalası, Mərdəkan, Buğurd, Gülüstan.
• Məhsəti Gəncəvi — rübai; Eynəlqüzat — 32 yaşında edam.
• Şəhərlərdə yeraltı keramik borularla içmə suyu təchizatı mövcud idi.
• Qətran Təbrizi — XI əsr tarixi mənbə; Fazil Fəridədin Şirvani — ulduz cədvəli.
• Ömər Gəncəyi — Nizamiyyədə oxumuş fəlsəfəçi-şair.