Monqolların Azərbaycana yürüşləri

1220-cı ildə monqollar Zəncan, Ərdəbil, Sarabı tutdu və Təbrizə hücum etdilər. Özbək müdafiə təşkil edə bilmədi, xərac ödəyərək şəhəri xilas etdi. Muğandan Gürcüstana yürüdülər. IV Georgi ilə Özbək arasında hərbi ittifaq səbəb oldu; hər iki tərəf ayrıca məğlub edildi.

1221-ci ildə monqollar Gürcüstandan qayıdaraq Təbrizə ikinci dəfə hücum etdilər. Şəmsəddin Tuğrayi xərac ödəyərək şəhəri qurtardı. Marağa tutulub talan edildi; müqavimət göstərənlər öldürüldü. Təbrizə üçüncü dəfə hücum edildikdə Özbək Naxçıvana qaçdı, Tuğrayi müdafiə etdi; monqollar yenidən xəracla razılaşdı. Ərdəbil iki hücumu repel etdi, üçüncüdə düşdü. Yaqut əl-Həməvi yazır ki, kişilər öldürüldü. Sarab və Naxçıvan dağıdıldı.

1221-ci ilin payızında Beylaqan çətin mübarizədən sonra tutuldu. Gəncə güclü divarlar görüb xərac (pul, paltar, ərzaq) tələb etdilər. Şamaxı şiddətli müqavimət göstərdi; şəhər tutuldu, əhali öldürüldü. Dərbəndə hiylə ilə gizli dağ keçidini öyrənib şimala qayıtdılar. 1222-ci ildə monqollar Azərbaycandan çıxdı.

1225-ci ildə Cəlaləddin Azərbaycana yürüdü. Marağa, Təbriz, Gəncə, Beylaqan, Bərdə, Şəmkir tutuldu. 1225-ci ildə Eldənizlər süqut etdi. 1227-ci ildə Ağsunqurilər süqut etdi. III Fəribürz tabe oldu və 100 000 dinar xərac ödəyirdi. Şərəfül-Mülk vəzir təyin olundu; vergi artımı üsyanlara səbəb oldu. 1231-ci il Gəncə üsyanında sənətkar Bəndər rəhbərliyində qubernator sarayı dağıdıldı. Xoy, Mərənd, Naxçıvanda da üsyanlar baş verdi. 1231-ci ildə II monqol yürüşü zamanı Cəlaləddin Kiçik Asiyaya qaçdı.

1231-ci ildə Çormaqan noyan Marağa və Təbrizi tutdu. 1235-ci ildə Gəncə mühasirədən sonra tutuldu, evlər yandırıldı və 4 il dağıntıda qaldı. Şəmkir, Tovuz, Bərdə, Beylaqan, Şabran, Şamaxı, Bakı tutuldu. 1239-cu ildə Dərbənd tutularaq Azərbaycanın tam işğalı başa çatdı.

1239–1256-cı illərdə Ali Monqol Xaqanlığı dövründə canişinlər idarə edirdi. Yerli hökmdarlar xərac və hədiyyə verirdi, taxta çıxarma mərasimində iştirak edirdi, yarlıq alırdı. Arqun ağa canişin idi; monqol aristokratiyasını yerli tabeçilərdən üstün tutdu. Yarlıq xanların imtiyaz və ya immunitet verən yazılı fərmanı deməkdir.

1256-cı ildə Hülakü xan (Çingiz xanın nəvəsi) müstəqil hökmdarları tabe etmək üçün yürüş etdi. 1256-cı ildə Azərbaycan işğal olundu. 1258-ci ildə Bağdad tutuldu və Əbbasi xilafəti süqut etdi. Ərazi Amu Daryadan Aralı dənizinə, Böyük Qafqazdan Fars körfəzinə qədər uzandı. Hülakülər (Elxanilər) «beşinci ulus» adlandırılırdı.

• 3 yürüş: 1220–1222, 1231–1239, 1256–1258.
• Təbriz I yürüşdə 3 dəfə xəracla xilas olundu.
• 1225 — Cəlaləddin Eldənizləri süqut etdirdi, Özbək deyil.
• 1231 Bəndər üsyanı — Gəncədə, ən güclü xalq hərəkatı.
• Yarlıq — xan fərmanı; Arqun ağa — canişin.