Monqolların Azərbaycana yürüşləri

Mənbə: Anar İsayev (PDF səh. 68–69 / kitab səh. 140–143)

1206-cı ildə Şərqi Mərkəzi Asiyada Çingiz xan (1206–1227) monqol dövlətini yaratdı. Monqol yürüşü ərəfəsində Azərbaycanda vahid dövlət yox idi, feodal parçalanma hökm sürürdü. Eldənizlər dövləti zəifləmişdi; son hökmdar Özbək (1210–1225) idi. Marağa Ağsunqurilər (1108–1227) hakimiyyətində idi. Ahar hakimliyi də mövcud idi.

Monqol yürüşləri — ümumi cədvəl

I yürüş (1220–1222)

1220-cı ildə monqollar Zəncan, Ərdəbil, Sarabı tutdu və Təbrizə hücum etdilər. Özbək müdafiə təşkil edə bilmədi, xərac ödəyərək şəhəri xilas etdi. Muğandan Gürcüstana yürüdülər. IV Georgi ilə Özbək arasında hərbi ittifaq səbəb oldu; hər iki tərəf ayrıca məğlub edildi.

1221-ci ildə monqollar Gürcüstandan qayıdaraq Təbrizə ikinci dəfə hücum etdilər. Şəmsəddin Tuğrayi xərac ödəyərək şəhəri qurtardı. Marağa tutulub talan edildi; müqavimət göstərənlər öldürüldü. Təbrizə üçüncü dəfə hücum edildikdə Özbək Naxçıvana qaçdı, Tuğrayi müdafiə etdi; monqollar yenidən xəracla razılaşdı. Ərdəbil iki hücumu repel etdi, üçüncüdə düşdü. Yaqut əl-Həməvi yazır ki, kişilər öldürüldü. Sarab və Naxçıvan dağıdıldı.

1221-ci ilin payızında Beylaqan çətin mübarizədən sonra tutuldu. Gəncə güclü divarlar görüb xərac (pul, paltar, ərzaq) tələb etdilər. Şamaxı şiddətli müqavimət göstərdi; şəhər tutuldu, əhali öldürüldü. Dərbəndə hiylə ilə gizli dağ keçidini öyrənib şimala qayıtdılar. 1222-ci ildə monqollar Azərbaycandan çıxdı.

Xarəzmşah Cəlaləddinin hakimiyyəti (1225–1231)

1225-ci ildə Cəlaləddin Azərbaycana yürüdü. Marağa, Təbriz, Gəncə, Beylaqan, Bərdə, Şəmkir tutuldu. 1225-ci ildə Eldənizlər süqut etdi. 1227-ci ildə Ağsunqurilər süqut etdi. III Fəribürz tabe oldu və 100 000 dinar xərac ödəyirdi. Şərəfül-Mülk vəzir təyin olundu; vergi artımı üsyanlara səbəb oldu. 1231-ci il Gəncə üsyanında sənətkar Bəndər rəhbərliyində qubernator sarayı dağıdıldı. Xoy, Mərənd, Naxçıvanda da üsyanlar baş verdi. 1231-ci ildə II monqol yürüşü zamanı Cəlaləddin Kiçik Asiyaya qaçdı.

II yürüş (1231–1239) və Ali Monqol Xaqanlığı

1231-ci ildə Çormaqan noyan Marağa və Təbrizi tutdu. 1235-ci ildə Gəncə mühasirədən sonra tutuldu, evlər yandırıldı və 4 il dağıntıda qaldı. Şəmkir, Tovuz, Bərdə, Beylaqan, Şabran, Şamaxı, Bakı tutuldu. 1239-cu ildə Dərbənd tutularaq Azərbaycanın tam işğalı başa çatdı.

1239–1256-cı illərdə Ali Monqol Xaqanlığı dövründə canişinlər idarə edirdi. Yerli hökmdarlar xərac və hədiyyə verirdi, taxta çıxarma mərasimində iştirak edirdi, yarlıq alırdı. Arqun ağa canişin idi; monqol aristokratiyasını yerli tabeçilərdən üstün tutdu. Yarlıq xanların imtiyaz və ya immunitet verən yazılı fərmanı deməkdir.

III yürüş (1256) və Hülakü xan

1256-cı ildə Hülakü xan (Çingiz xanın nəvəsi) müstəqil hökmdarları tabe etmək üçün yürüş etdi. 1256-cı ildə Azərbaycan işğal olundu. 1258-ci ildə Bağdad tutuldu və Əbbasi xilafəti süqut etdi. Ərazi Amu Daryadan Aralı dənizinə, Böyük Qafqazdan Fars körfəzinə qədər uzandı. Hülakülər (Elxanilər) «beşinci ulus» adlandırılırdı.

Səbəb-nəticə

Xronologiya

• 1206 — Çingiz xan monqol dövlətini yaratdı
• 1220–1222 — I monqol yürüşü
• 1225 — Cəlaləddin — Eldənizlər süqutu
• 1231 — II yürüş — Çormaqan
• 1235 — Gəncə tutuldu
• 1239 — Dərbənd — tam işğal
• 1256 — III yürüş — Hülakü
• 1258 — Bağdad — Əbbasi xilafəti süqutu

Tipik səhvlər

• 3 yürüş: 1220–1222, 1231–1239, 1256–1258.
• Təbriz I yürüşdə 3 dəfə xəracla xilas olundu.
• 1225 — Cəlaləddin Eldənizləri süqut etdirdi, Özbək deyil.
• 1231 Bəndər üsyanı — Gəncədə, ən güclü xalq hərəkatı.
• Yarlıq — xan fərmanı; Arqun ağa — canişin.

DİM qeydləri

• I yürüşdə xərac verənlər: Təbriz (3 dəfə), Gəncə.
• I yürüşdə müqavimət göstərənlər: Marağa, Ərdəbil, Beylaqan, Şamaxı.
• II yürüşdə müqavimət: Marağa, Gəncə.
• Monqol yürüşü ərəfəsində dövlətlər: Şirvanşahlar, Eldənizlər, Ağsunqurilər.