Azərbaycan Hülakülər (Elxanilər) dövlətinin tərkibində

Mənbə: Anar İsayev (PDF səh. 70–71 / kitab səh. 144–147)

§19. AZƏRBAYCAN HÜLAKÜLƏR (ELXANİLƏR) DÖVLƏTİNİN TƏRKİBİNDƏ (1258–1357)

Hülakü xanın hakimiyyəti (1258–1265)

Dövlət Elxanilər dövləti adlanırdı; Hülakü xana «elxan» titulu verilmişdi. Nəsirəddin Tusi Hülakünün müşaviri, oğlu Abaga xan isə vəzir idi. Azərbaycan bu dövrdə siyasi-iqtisadi mərkəz sayılırdı. Yay oturaqları Qarabağ, qış oturaqları Muğan və Arran idi. XIII–XIV əsrlərdə «Azərbaycan» həm Şimali, həm Cənubi Azərbaycanı əhatə edirdi. Ərazi 250 000 km² təşkil edirdi. Paytaxtlar ardıcıl olaraq Marağa, Təbriz, Sultaniyə və yenidən Təbriz oldu.

• Ordu — Köçəri feodal ayanlara etibar
• İdarəetmə — Şahzadələr və görkəmli əmirlərə etibar
• Arran — Şahzadə Yuşmut hakim təyin olundu
• Sərhəd — Monqol hərbi bölmələri şimal sərhədlərini möhkəmləndirdi
• Qızıl Ordu — İlk basqınlar repel edildi

Elxani — Qızıl Ordu müharibələri

Hülakünün ölümündən sonra mərkəzi hakimiyyətə qarşı mübarizələr və Qızıl Ordu ilə müharibələr başladı. 100 il davam edən bu müharibələr Azərbaycan uğrunda aparıldı.

Müharibələr əsasən Azərbaycanda və Xəzər vilayətlərində baş verdi.

Qazan xanın hakimiyyəti (1295–1304)

1295-ci ildə Qarabaqda «padşah» elan olundu və daxili mübarizə sona çatdı. Köçəri əmirlərin üsyanları yatdırıldı; oturaq feodal ayanlara etibarla mərkəzi hakimiyyət gücləndirildi. Baş vəzir Fəzlullah Rəşidəddin tarixçi və həkim idi; islahatların təşkilatçısı sayılırdı.

Qazan xanın islahat məqsədləri iqtisadi böhrandan xilas, mərkəzi hakimiyyəti gücləndirmək, əhalinin sömürüsünü tənzimləmək, dövlət xəzinəsinə gəlir gətirmək, adi monqollara torpaq vermək və monqol zülmünün sona çatdırılması idi.

Torpaq islahatı

• İqta — Yalnız hərbi xidmət göstərənlər ala bilərdi
• Mənbə — İncu, divan, bayrat torpaqlarından
• Hüquq — Torpaq, kənd, suvarma, kəndlilər birlikdə verilirdi
• Qadağa — Satmaq, hədiyyə, vəqf etmək olmazdı
• İrs — Vəfatdan sonra xidmət davam edən vərəsəyə
• 1303 fərmanı — Kəndlilər yaşayış yerinə təhkim edildi, köçmək qadağan

Yeni torpaq formaları da meydana gəldi. İncu xan və xan nəslinə, Bayrat isə monqol yürüşləri nəticəsində sahibsiz qalmış torpaqlara verilirdi.

Vergi, məhkəmə, din, rabitə, ticarət islahatları

• Vergi — Vergi növləri, miqdarı, yığılma qaydası dəqiqləşdirildi; kənd/şəhər vergiləri lövhələrdə; qanunsuz vergilər qadağan; 3 illik icarə
• Yeni vergilər — Tamğa — sənətkarlardan; Bac — tacirlərdən; Qopçur — əvvəl köçərilərdən, sonra şəhər/kənd əhalisindən
• Məhkəmə — Qazı təyinatı; 30 ildən köhnə iddialar ləğv; qazı səlahiyyətləri dəqiqləşdirildi
• Din (XIII əsr sonu) — İslam dövlət dini; ad Mahmud; qopçur tədricən ləğv
• Rabitə — Yam stansiyaları hər 3 farsaxh (~20 km); karvansaraylar; rəiyyət evində qalmaq qadağan
• Ticarət — Vahid pul, çəki-ölçü; gömrük rüsumları; karvan yollarının qorunması

Əxilik XIII–XIV əsrdə sənətkarlar ittifaqı idi; XVII əsrdən əsnaf adlandırılırdı.

Məhəmməd Olcaytu və Əbu Said

Olcaytu (1304–1316) Qazan xanın qardaşı idi və islahatları davam etdirdi. Əbu Said (1316–1335) 12 yaşında taxta çıxdı; feodal daxili müharizələr gücləndi. 1318-ci ildə baş əmir Çoban (Sulduz tayfası) Xorasan üsyanını yatdırdı və Qızıl Ordu basqınını repel etdi.

Səbəb-nəticə

Xronologiya

• 1258 — Hülakü — Bağdad
• 1259–1271 — Marağa rəsədxanası
• 1295 — Qazan xan — padşah
• 1303 — Kəndlilərin təhkimi fərmanı
• 1316–1335 — Əbu Said
• 1318 — Çoban — Qızıl Ordu basqını repel

Tipik səhvlər

• Elxanilər — Hülakü xan; paytaxtlar: Marağa, Təbriz, Sultaniyə.
• Qazan xan — torpaq, vergi, məhkəmə, din, rabitə, ticarət islahatları.
• 1303 — kəndlilərin təhkimi; qopçur din islahatından sonra ləğv.
• Nəsirəddin Tusi — Hülakünün müşaviri, Marağa rəsədxanası.
• Tamğa, bac, qopçur — yeni vergi növləri.

DİM qeydləri

• I yürüşdə xərac verən: Təbriz, Gəncə; müqavimət: Marağa, Ərdəbil, Beylaqan, Şamaxı.
• Fəzlullah Rəşidəddin — «Came ət-təvarix»; Rəbi-Rəşidi mədrəsəsi Təbrizdə.
• İncu, bayrat — yeni torpaq formaları; iqta — hərbi xidmət müqabilində.