Azərbaycanda Cəlairilərin və Teymurilərin hakimiyyəti

Mənbə: Anar İsayev (PDF səh. 72–73 / kitab səh. 148–151)

§20. AZƏRBAYCANDA CƏLAİRİLƏRİN (1359–1410) VƏ TEYMURİLƏRİN (1386–1408) HAKİMİYYƏTİ

Çobanilərin hakimiyyəti (1338–1357)

1335-ci ildə Əbu Saidin ölümündən sonra Elxanilər süqut etdi. 1338-ci ildə Şeyx Həsən Çobani rəqiblərini məğlub etdi; Satıbəy xatunu padşah elan etdi, özü isə baş əmir oldu. 1344-cü ildə Şeyx Həsən öldürüldü, qardaşı Məlik Əşrəf hakimiyyətə gəldi; Təbrizdə üsyan (1344) yatdırıldı. Çobanilər müstəqil dövlət yarada bilmədilər — xütbə və pul zərb etmirdilər.

1357-ci ildə Qızıl Ordu hökmdarı Canı bəy Azərbaycana yürüdü. Təbriz tutuldu, Elxanilər rəsmən süqut etdi, Məlik Əşrəf edam edildi. Qızıl Ordu hakimiyyəti qısa müddətli oldu; oğlu Bərdi bəy 2 ay sonra qayıtdı.

Cəlairilərin hakimiyyəti

Qızıl Ordu yürüşləri

1385-ci ilin qışında Toxtamış xan Dərbənd istiqamətində yürüş etdi. Sultan Əhməd müqavimət göstərmədi və Bağdada qaçdı. Təbriz sakinləri silahlarına görə aldatdılar; şəhər 8 gün talan olundu. Qadın-uşaq əsir götürüldü. 1386-cı ilin əvvəlində Teymur yürüşünə görə Volqaya qayıtdı.

Teymur yürüşləri

I yürüş (1385–1388)

1386-cı ilin yazında Təbriz tutuldu. Cəlairi əmirləri Əlincə qalası və Bağdada sığınmışdı. Şirvanşah I İbrahim Qarabaqda hədiyyə ilə tabe oldu. Şəki hakimliyi də tabe edildi. Müqavimət göstərə biləcək vahid dövlətin olmaması Teymurun uğurunun əsas səbəblərindən idi. 1387-ci ildə Toxtamış Buxaraya hücum etdi, Teymur qayıtdı; oğlu Miranşah idarə etdi. Təbriz «Azərbaycanın açarı» adlandırılırdı.

II yürüş (1392)

Teymur Təbrizi tutdu. Sultan Tahir (Sultan Əhmədin oğlu) Əlincəni müdafiə etdi. Şəki hökmdarı Seyid Əli məğlub olub tabe oldu. Gürcüstan tutuldu, Bağdad dağıdıldı. 1395-ci ildə Toxtamışa qarşı Dərbənd keçidlərindən yürüş edildi; Terek çayında döyüşdə Toxtamış məğlub oldu. 1398-ci ildə Hindistan yürüşü başladı.

III yürüş (1399)

1399-cu ilin sentyabrında Teymur Hindistandan qayıdaraq Qarabaqda məskunlaşdı. 1400-cü ildə Əlincə daxili münaqişə nəticəsində Sultan Tahir xəzinə ilə Bağdada qaçdı; qala müqavimətsiz təslim olundu. 1405-ci ildə Teymur Çin yürüşündə öldü.

Əlincə qalası

Sultan Tahir, Xoca Cövhər və Əmir Altun qalayı müdafiə etdi. Şəki Seyid Əli, Şirvanşah I İbrahim və gürcü VII Georgi kömək etdi. Cəlairi xəzinəsi burada saxlanılırdı. 1400-cü ildə qala 14 illik müdafiədən sonra daxili münaqişə ilə düşdü. Hürufilik Teymurid zülmünə qarşı mübarizə hərəkatı idi.

Səbəb-nəticə

Xronologiya

• 1338–1357 — Çobanilər dövrü
• 1359 — Cəlairilər — Təbriz paytaxt
• 1385 — Toxtamış — Təbriz talan
• 1386 — Teymur I yürüş
• 1392 — Teymur II yürüş
• 1395 — Terek — Toxtamış məğlub
• 1399–1400 — III yürüş — Əlincə süqut
• 1399 — Teymur III yürüş — Əlincə süqut
• 1405 — Teymurun ölümü

Tipik səhvlər

• Cəlairilər (1359–1410), Teymurilər (1386–1408) — ayrıca dövrlər.
• 1359 — Şeyx Üveys paytaxtı Təbrizə köçürdü.
• Təbriz — «Azərbaycanın açarı»; Əlincə — 14 il müdafiə (1386–1400).
• Toxtamış 1385 — 8 gün talan; Teymur 1395 — Terek döyüşü.
• 1400 — Əlincə daxili münaqişə ilə düşdü.
• Miranşah — Teymurun oğlu; Azərbaycanda sərt siyasət.

DİM qeydləri

• Qızıl Ordu yürüşləri: 1318, 1335, 1357, 1385.
• Teymur yürüşləri: I (1386), II (1392), III (1399–1400).
• Şeyx Üveys — Dövlətxana sarayı, suvarma bərpası, 1367 Şirvan.
• Canı bəy (1357) — Elxanilərin süqutu, Çobanilərin sonu.