Şirvanşahlar dövləti və Şəki hakimliyi XIII-XV əsrlərdə

Mənbə: Anar İsayev (PDF səh. 74–75 / kitab səh. 152–155)

§21. ŞİRVANŞAHLAR DÖVLƏTİ VƏ ŞƏKİ HAKİMLİYİ XIII–XV ƏSRLƏRDƏ

Şirvanşahlar — XIII–XIV əsrlər

1221–1222-ci illərdə monqolların Şirvana I yürüşü baş verdi. 1225-ci ildə Cəlaləddin yürüş etdi; 70 min gürcü ordusunu məğlub edərək Gəncəni tutdu. III Fəribürz (1225–1243) 1227-ci ildə Cəlaləddinlə müqavilə bağladı və 100 000 dinar xərac ödəməyə razılaşdı. 1231-ci ildə II monqol yürüşü baş verdi. 1239-cu ildə Ali Monqol Xaqanlığına daxil oldu.

II Axsitan (1243–1260) 1256–1258-ci illərdə III monqol yürüşünə tabe olaraq Şirvanı dağıntıdan qorudu. Elxanilərin tabeçisi kimi onların adına pul zərb edirdi və hərbi yürüşlərdə iştirak edirdi. XIV əsrin 30-cu illərində Elxanilərin zəifləməsi nəticəsində daxili müstəqillik bərpa olundu və Çobani basqınları dayandırıldı.

1382-ci ildə Kəsrani sülaləsi süqut etdi. I İbrahim Dərbəndi taxta çıxdı və Dərbəndilər (1382–1538) sülaləsi hakimiyyətə gəldi.

Kəsrani sülaləsi (1027–1382)

Kəsrani sülaləsinin hökmdarları ardıcıl olaraq belə idi: I Mənuçöhr, I Fəribürz, II Mənuçöhr, I Afridun, III Mənuçöhr, I Axsitan, III Fəribürz, II Axsitan, Kavus və Huşəng.

Dərbəndilər sülaləsi (1382–1538)

Dərbəndi sülaləsinin hökmdarları: I İbrahim, I Xəlilullah, I Fərrux Yasar, II İbrahim, II Xəlilullah və Şahrux.

Şirvanşah I İbrahim (1382–1417)

I İbrahim uzaqgörən siyasətçi və diplomat idi. 1386-cı ildə Teymurun I yürüşündə Qarabaqda hədiyyə ilə tabe oldu, müqavimət göstərmədi və ölkə qorundu.

İttifaq şərtlərinə görə Teymur I İbrahimı Şirvan hökmdarı tanıdı. Şimal sərhədlərinin müdafiəsi ona həvalə olundu. 1387 və 1395-ci illərdə Qızıl Orduya qarşı, 1402-ci ildə Osmanlıya qarşı Teymurun yanında iştirak etdi.

Nəticələr daxili müstəqillik, Toxtamış basqınlarından qorunma, siyasi-hərbi güclənmə və Qarabağ, Şəki, Dərbənd, Qəbələyə təsir genişləndi.

1405–1410-cu illərdə Cəlairilər, Qaraqoyunlular, Teymurilər və Şirvanşahlar arasında mübarizə davam etdi. 1405-ci ildə Gəncə və Qarabağ tutuldu. Kür çayında döyüşdə Konstantin, Seyid Əhməd və Ərdəbil-Gəncə hökmdarlarına qarşı vuruşdu. 1406-cı ilin mayında Təbrizə daxil olub vergiləri tənzimlədi; 2 ay hakimiyyət etdi, sonra Şirvanə qayıtdı. 1407-ci ildə gürcü hökmdarını məğlub edərək Şərqi Gürcüstana təsir etdi.

Şəki hakimliyi XIII–XIV əsrlərdə

Şihabəddin Nəsəvi yazır ki, Şəki və Qəbələ ayrı vəzir və vali ilə idarə olunurdu. XIII əsrin ortalarında Monqol imperiyasının idarəetmə sisteminə daxil oldu. Elxani və Cəlairi dövründə yarımmüstəqil idi, tez-tez Şirvanşahların təsirində qalırdı. Fəzlullah Rəşidəddinin oğlu Cəlal Şəkidə hakim idi. 1330-cu illərdə Elxani zəifləyəndə Şəki və Şirvanşahlar daxili müstəqilliyi bərpa etdi. Oyrat sülaləsi hakimiyyətə gəldi.

• I (1386) — Tabed edildi; Seyid Əli müstəqil siyasət — II yürüşdə talan
• II (1392) — Talan; Seyid Əli Cəlairi Sultan Tahir üçün Əlincəni müdafiə etdi, öldü; oğlu Seyid Əhməd
• III (1399) — I İbrahim vasitəsilə Seyid Əhməd tabe oldu, 6000 at hədiyyə; Teymur onu Şəki hökmdarı tanıdı

VII Georgi də I İbrahim vasitəsilə Teymurun sülhünü aldı. Beləliklə, Gürcüstan və Şəki Şirvanşahların müttəfiqi oldu.

Səbəb-nəticə

Xronologiya

• 1227 — III Fəribürz — 100 000 dinar xərac
• 1256–1258 — II Axsitan — monqollara tabe
• 1367 — Kavus — Şeyx Üveysə tabe
• 1382 — Dərbəndilər — I İbrahim
• 1386 — Teymur — I İbrahim ittifaqı
• 1406 — I İbrahim Təbrizdə 2 ay
• 1407 — Şərqi Gürcüstana yürüş

Tipik səhvlər

• Kəsrani (1027–1382), Dərbəndi (1382–1538) — fərqli sülalələr.
• III Fəribürz — 1227, 100 000 dinar; II Axsitan — Elxani tabeçisi.
• I İbrahim — 1386 Teymur ittifaqı, 1406 Təbriz.
• Şəki — Seyid Əli (Əlincə), Seyid Əhməd (III yürüş).
• 1400 — Əlincə 14 il müdafiədən sonra düşdü.

DİM qeydləri

• Dərbənd divarını bərpa edənlər: ərəblər, Səcid Yusif, Şirvanşah I Axsitan, Teymurilər.
• I İbrahim — Teymur, Qızıl Ordu, Osmanlıya qarşı müttəfiq.
• Şəki — Oyrat sülaləsi; Fəzlullah Rəşidəddinin oğlu Cəlal.