XIII-XIV əsrlər Azərbaycan mədəniyyəti

Mənbə: Anar İsayev (PDF səh. 76–77 / kitab səh. 156–159)

§22. XIII–XIV ƏSRLƏR AZƏRBAYCAN MƏDƏNİYYƏTİ

Monqol işğalı əvvəlcə mədəniyyətin inkişafına mane oldu, lakin Elxani hökmdarları dövründə həyat, təhsil və elm bərpa olundu. XIII əsrin sonunda Qazan xanın islamı qəbul etməsi mənəvi dirçəlişə səbəb oldu; məscid və mədrəsələr bərpa edildi.

Elm və mədəniyyət xadimləri

• Məhəmməd Naxçıvani — Sağlamlıq, «dar-ül-şəfa», «daruxana»; atası Hinduşah Naxçıvani — dilçi
• Fəzlullah Rəşidəddin — «Came ət-təvarix» — monqol dövrü tarixi
• Həmdullah Qəzvini, Şərəfəddin Əli-Yazdi, Nizaməddin Şami — Tarixçilər
• Zəkəriyyə Qəzvini, Əbdürrəşid Bakuvi — Coğraflar
• Əsirəddin Əndəlusi — «Türk dilinin dərketmə kitabı» — 2300 söz
• Mahmud Şəbüstəri — Fəlsəfə
• İzzəddin Həsənoğlu — XIII əsr — Azərbaycan dilində ilk məlum şeir
• Səfiəddin Urməvi — Musiqi elmi, not yazısı
• Əbdülqadir Marağayi — XIV–XV — yeni musiqi ritmləri
• Fəzlullah Nəimi — Hürufilik — «Cavidannamə»
• İmadəddin Nəsimi — XV — hürufi şair-fəlsəfəçi

Təhsil: Rəbi-Rəşidi mədrəsəsi

Fəzlullah Rəşidəddin XIV əsrin əvvəlində Təbrizdə Rəbi-Rəşidi mədrəsəsini yaratdı. Bu, Şərqdə Nizamiyyədən sonra ikinci ali mədrəsə idi. Dini və dünyəvi elmlər burada tədris olunurdu. Mədrəsədə 500 alim və 7000 tələbə fəaliyyət göstərirdi. Dar-ül-şəfa xəstəxana rolunu da daşıyırdı. Rəbi-Rəşidi kitabxanasında 60 000 cild kitab var idi; Şam-Qazan məhəlləsində də kitabxana fəaliyyət göstərirdi.

Nəsirəddin Tusi (1201–1274)

Nəsirəddin Tusi Hülakünün müşaviri, Abaga xanın vəziri idi. O, astronom, riyaziyyatçı və fəlsəfəçi kimi tanınırdı.

• «Təhriri Öqlidis» — Həndəsə
• «Zic Elxani» — Planet orbitləri
• «Əxlaqi Nasiri» — Əxlaq — şərq mədrəsələrində dərslik

Marağa rəsədxanasının tikintisinə 1259-cu ildə başlanıldı, 1271-ci ildə tamamlandı. Məzarında «Elm ölkəsinin şahı» yazısı var idi. Tusi cəmiyyəti 4 sinifə bölürdü: qələm əhli, qılınc əhli, müamilə əhli və ziraət əhli. Ona görə ədalət dövlətin davamlılığının şərti sayılırdı. Şam-Qazan rəsədxanası XIV əsrin əvvəlində də astronomiya mərkəzi kimi fəaliyyət göstərirdi.

Dekorativ-tətbiqi sənət və memarlıq

Təbriz Şərqdə miniatura rəssamlığı mərkəzi idi. Xalça məktəbi yüksək səviyyədə inkişaf etmişdi; xalçalar Avropaya ixrac olunurdu.

XIII–XIV əsr memarlığında Sultaniyə və Mahmudabad (Qazan xan, Xəzər sahilində) abidələri xüsusi yer tutur. 1239-cu ildə Gəncə II monqol işğalından sonra bərpa olundu. Təbriz memarlıq məktəbi də formalaşdı.

• Müdafiə — Nardaran, Ramana, Mərdəkan dairəvi, Bayıl qalaları
• Dini — Marağa rəsədxanası (1259–1271), Olcaytu Xudabəndə türbəsi (Sultaniyə), Bərdə türbəsi, Qarabağlar (Baştağ), Gülüstan türbəsi
• Digər — Təbriz Ərk (Əlişah məscidi, 3 m divar), F.Nəimi türbəsi, Dövlətxana (Şeyx Üveys), Xristian-qıpçaq məbədi (Eçmiadzin), Bibiheybət məscidi

Səbəb-nəticə

Xronologiya

• 1201–1274 — Nəsirəddin Tusi
• 1259–1271 — Marağa rəsədxanası
• 1319 — Yusif ibn Əhməd kasa
• XIV əsr əvvəli — Rəbi-Rəşidi mədrəsəsi
• 1399 — Teymur sifarişi ilə tiyan

Tipik səhvlər

• Nəsirəddin Tusi — Marağa rəsədxanası, «Zic Elxani».
• Fəzlullah Rəşidəddin — «Came ət-təvarix», Rəbi-Rəşidi.
• İzzəddin Həsənoğlu — AZ dilində ilk məlum şeir.
• Səfiəddin Urməvi — not yazısı; Marağayi davam etdirdi.
• 1319 kasa — London; 1399 tiyan — Yassavi türbəsi.

DİM qeydləri

• Marağa və Şam-Qazan rəsədxanaları — astronomiya mərkəzləri.
• Fazil Şirvani və Nəsirəddin Tusi — astronomiya.
• Hürufilik — F.Nəimi (XIV), Nəsimi (XV).
• Təbriz — miniatura, xalça, memarlıq məktəbi.