Baharlılar (Qaraqoyunlu) dövləti

Mənbə: Anar İsayev (PDF səh. 77–80 / kitab səh. 159–163)

§23. BAHARLI (QARAQOYUNLU) DÖVLƏTİ (1410–1468)

Qaraqoyunlu tayfaları

Qaraqoyunlular Oğuz-türk mənşəlidir və azərbaycanlı xalqın etnogenezində mühüm rol oynamışdır. Ağacərilər V əsrdən, Türkmənlər VII əsrdən, Sədlilər Naxçıvan və Surmalidə, Baharlılar isə ittifaq və dövlətin əsas qüvvəsi kimi tanınır. Böyük Səlcuq süqutundan sonra oğuzlar siyasi mərkəzlərini itirdi; monqol yürüşləri nəticəsində Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu Şərqi Anadoluya köçdü. Monqol hakimiyyətinin zəifləməsi və Teymur siyasətinin uğursuzluğu siyasi dirçəlişə səbəb oldu.

Qaraqoyunlu bəyliyindən dövlətə

Qara Yusif — Teymurilərin qovulması (1408)

Qara Yusif Cəlairi Sultan Əhmədlə ittifaq qurdu. Ağqoyunlu Qara Yuluq Osman ittifaqdan imtina etdi. Osmanlı I Bayezid ilə dostluq münasibətləri yaratdı. 1394-cü il Bağdad döyüşündə Teymurid məğlub olub Misiriyə qaçdı. 1406-cı ildə Araz çayında Abu Bəkri (Miranşahın oğlu) məğlub etdi. 1408-ci il Sardrud döyüşündə Abu Bəkri yenidən məğlub etdi, Miranşah öldürüldü və cənubi Azərbaycanda Teymurilər qovuldu.

1410 Asad döyüşü (Təbriz yaxınlığı)

Sultan Əhməd Həmədan oturaqlarını vermədi; məğlub edildi və öldürüldü. Beləliklə, Cəlairilər süqut etdi. Qara Yusif cənubi Azərbaycan, Şərqi Anadolu, Şərqi Gürcüstan, Qərbi İran və Ərəb İraqını tutdu. Baharlı (Qaraqoyunlu) dövləti (1410–1468) yaradıldı, paytaxt Təbriz oldu. Oğlu Pirbudaq «sultan» elan olundu.

1412 Kür çayı döyüşü

Şirvanşah I İbrahim, Şəki Seyid Əhməd və Kakheti Konstantini ittifaq qurdu. Qara Yusif onları məğlub etdi. Gürcü kralı və 300 nəfər edam edildi. İbrahim 1200 tuman girovla azad olundu və şimal Azərbaycana təsir etdi.

Qara İskəndər və Cahanşah

Qara Yusif 1420-ci ildə Şahrux yürüşü zamanı öldü. 1421-ci il Alaşkert döyüşündə Qara İskəndər məğlub oldu. 1435-ci ildə Təbrizdə Şahrux Qara İskəndəri taxtdan saldı və Cahanşahı təyin etdi.

Cahanşah (1436–1467) 1436–1447-ci illərdə Teymurid tabeçisiydi, 1447-ci ildən müstəqil siyasət apardı. Şirvanşahlarla münasibətlər normallaşdı. 1450-ci illərdə mərkəzi və şərqi İran tutuldu. 1458-ci ildə Heratda Teymurid taxtında oturdu. 1459-cu ildə oğullarının üsyanı (Həsənəli, Pirbudaq) baş verdi. 1460-cı ildə Şirvanşah I Xəlilullaha Dəqbəstana basqında kömək etdi. Osmanlı II Mehmet onu «ərəb və fars, türk və dəylam sultanlarının sultanları» adlandırdı.

Dövləti gücləndirmək üçün oturaq əhaliyə və böyük tacirlərə etibar edildi, hərbi islahat aparıldı.

1467-ci il Muş döyüşündə Ağqoyunlu Həsən bəy (Uzun Həsən) Cahanşahı öldürdü. 1468-ci ildə Həsənəli məğlub olundu, Təbriz tutuldu və Qaraqoyunlu süqut etdi.

Döyüşlər cədvəli

Səbəb-nəticə

Xronologiya

• 1375–1380 — Bayram Xoca
• 1408 — Sardrud — Teymurilər qovuldu
• 1410 — Qaraqoyunlu dövləti
• 1412 — Kür döyüşü
• 1420–1436 — Qara İskəndər
• 1436–1467 — Cahanşah
• 1467–1468 — Muş — süqut

Tipik səhvlər

• Baharlılar — Qaraqoyunlu; paytaxt Təbriz (1410–1468).
• 1408 Sardrud — Miranşah öldü; 1410 — Cəlairilər süqut.
• Qara Yusif — Quranı türk dilinə tərcümə etdirdi.
• 1436–1447 — Cahanşah Teymurid tabeçisi.
• 1467 Muş — Uzun Həsən.

DİM qeydləri

• Qaraqoyunlu — Teymurid, Gürcü, Şirvanşahlarla müharibələr.
• Şirvanşahlar və Qaraqoyunlular — Teymurid tabeçiliyi (1386, 1436); Səfəvilərə qarşı mübarizə.
• Kür çayı döyüşləri: e.ə. 66, 662, 1405, 1412.