Bayandurlu (Ağqoyunlu) dövləti

Mənbə: Anar İsayev (PDF səh. 80–83 / kitab səh. 164–171)

§24. BAYANDURLU (AĞQOYUNLU) DÖVLƏTİ (1468–1501)

Ağqoyunlu tayfaları və bəyliyin yaranması

Ağqoyunlu oğuz-türkmən tayfaları erkən orta əsrlərdə Dərbənd, Qarabağ, Naxçıvan, Göyçə gölü, Alagöz və Araz cənubunda yaşayırdı. Monqol yürüşləri onları Tigris və Fərat şimalına köçdürdü. XIV əsrdə Pəhləvan bəy Bayandurlu Van gölü qərbində Ağqoyunlu ittifaqını yaratdı.

Qara Yuluq Osman bəy (1394–1434) XIV əsrin sonunda Ağqoyunlu bəyliyini qurdu. Mərkəzi Diyarbəkir idi və adına pul zərb edirdi. Osmanlı I Bayezid ilə müharibə apardı. Teymur ittifaqı sayəsində 1402-ci il Ankara qələbəsindən sonra ərazi genişləndi.

Uzun Həsən (1453–1478)

1453-cü ildə qardaşı Cahangirlə mübarizədən qalib gələn Uzun Həsən («hündür, güclü») hakimiyyətə gəldi. Anadan Sara xatun diplomat idi. Buğday məscidi və Cəmşid hamamı (Xarput) onun dövründə tikildi. Quran türk dilinə tərcümə olundu (İmam Rza muzeyi, Məşhəd).

1461-ci ildə II Mehmet Konstantinopolu tutdu və Qara dəniz ticarəti Osmanlıya keçdi; rüsumlar yüksəldi. 1461-ci il Qoyluhisar döyüşündə Ağqoyunlular qalib gəldi. Sara xatun II Mehmetlə sülh bağladı (onu «ana» adlandırdı), lakin Trabzonu qoruya bilmədi. Trabzon süqut etdikdən sonra ittifaqçı itdi və ticarət zərər gördü.

1468–1469-cu illərdə Teymurid Abu Said hücum etdi; Ağqoyunlu dövlətini tanımadı. Ərdəbil şeyxi Heydər onun müttəfiqi idi. Abu Said Muğanda məğlub edildi.

1472-ci ildə Venesiya ilə Osmanlıya qarşı hərbi ittifaq quruldu; 20 min ordu Karamaniyə yürüdü. Beyşehir (1472) döyüşündə Ağqoyunlular qalib gəldi. 1473-cü il Malatya (1 avqust) döyüşündə qalib gəldilər, lakin Otluqbeli (11 avqust) döyüşündə Osmanlı qalib oldu (odlu silah, yeniçərilər). Mehmet Azərbaycana getmədi və Həsənin mövqeyi zəiflədi.

Avropa diplomatik əlaqələr Venesiya, Polşa, Macarıstan, Neapol, Kipr və Vatikanla Osmanlıya qarşı quruldu.

Səfəvilərlə əlaqədə bacısı Xədicə bəyim Şeyx Cuneyd, qızı Aləmşah bəyim Şeyx Heydərlə evləndi. 1470-ci ildə Heydər Ərdəbil taxtında oturdu.

1475-ci ildə Moskva knyazı III Ivan elçilik göndərdi; Qızıl Orduya qarşı birgə mübarizə uğursuz oldu.

1477-ci ildə Gürcüstan yürüşü aparıldı; VI Baqrat ilə sülh bağlandı. Tiflis və Şərqi Gürcüstan birləşdirildi.

Yaqub padşah və süqut (1478–1501)

Yaqub (1478–1490) dövründə daxili sabitlik hökm sürürdü. Osmanlı II Bayezidlə dostluq, Şirvanşahlarla qohumluq münasibətləri var idi. 1488-ci il Şahdağ yürüşündə Fərrux Yasarə Səfəvilərə qarşı kömək etdi. Ərdəbili tutdu və Səfəvi mülkini müsadirə etdi.

1490–1497-ci illərdə taxt mübarizəsi davam etdi: Baysunqur, Rüstəm (1492 Bərdə, Səfəvi köməyilə) və Gödək Əhməd (1496 Naxçıvan).

Əhməd padşah islahatları (1497) 20-dən artıq qanunsuz vergini ləğv etdi, soyurqal məhdudlaşdırıldı və Osmanlı təcrübəsinə əsaslanan idarəetmə tətbiq olundu. Hərbi elit üsyan etdi və o taxtdan salındı.

1500-ci il Əbhər sazişi ilə Murad Mirza (Fars, Kirman, İraq-i Əcəm) və Əlvənd Mirza (Qızılüzən qərbı) arasında dövlət parçalandı.

1501-ci il Şərur döyüşündə Səfəvi I İsmayıl Əlvəndi məğlub etdi. 1503-cü il Həmədan (Almabulaq) döyüşündə Murad məğlub oldu. Beləliklə, Ağqoyunlu süqut etdi (1501–1503).

Osmanlı döyüşləri

Səbəb-nəticə

Xronologiya

• 1394–1434 — Qara Yuluq Osman
• 1453 — Uzun Həsən hakimiyyətə gəldi
• 1468 — Dövlət yaradıldı — Təbriz
• 1473 — Malatya, Otluqbeli
• 1478–1490 — Yaqub padşah
• 1501 — I İsmayıl — Şərur
• 1503 — Həmədan — süqut

Tipik səhvlər

• Pəhləvan bəy — ittifaq; Qara Osman — bəyliyi; Uzun Həsən — dövlət.
• 1468 — Təbriz paytaxt; 1473 Otluqbeli — Osmanlı qalib.
• Sara xatun — diplomat; Trabzon ittifaqı.
• 1500 Əbhər sazişi — dövlət parçalandı.
• Qaraqoyunludan fərq: od silahı, Avropa diplomatikası, Osmanlı müharibələri.

DİM qeydləri

• Qara Yusif və Uzun Həsən — Quran tərcüməsi, güclü ordu, Teymuridlərlə müharibə.
• Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu — eyni əsr, Təbriz paytaxt, soyurqal, Teymurid/Gürcü müharibələri.
• Ağqoyunlu və Şirvanşahlar — Səfəvilərə qarşı birgə mübarizə.