XV əsrdə Azərbaycanın sosial-iqtisadi və mədəni həyatı

Mənbə: Anar İsayev (PDF səh. 84–85 / kitab səh. 172–175)

§25. XV ƏSRDƏ AZƏRBAYCANDA SOSİAL-İQTİSADİ VƏ MƏDƏNİ HƏYATI

Dövlət quruluşu və idarəetmə

Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin yaranmasında oğuz-türkmən tayfaları mühüm rol oynadı. İdarəetmə Səlcuq ənənəsi ilə monqol (Elxani) elementlərinin birləşməsindən ibarət idi. Hökmdar titulu «padşah» idi; Şirvanşah «şah», Həsən padşah isə «sultan» (osmanlılar kimi) adlandırılırdı. Qaraqoyunlu Pirbudaq da «sultan» titulu daşıyırdı.

Təsirli qruplar oturaq feodallar, ali müsəlman ruhaniləri və yarımköçmə hərbi ayanlardan ibarət idi. Mərkəzləşməyə yarımköçmə tayfalar və soyurqal sistemi mane olurdu.

• Padşah (şah) — Sınırsız hakimiyyət
• Əmir ül-üməra — Baş komandan; əmirlər üçün qanun
• Sədr əzəm — Ruhani baş; vaqf idarəsi
• Baş vəzir (sahib-i divan) — Daxili/xarici işlər, möhür, maliyyə
• Ali divan — Məsləhət orqanı
• Kənqaş (Gənəş) — Qapalı məsləhət — müharibə, sülh, taxt
• Təvaçi — Vilayətlərdən qoşun toplama
• Qazı — Vilayətlərdə şəriət məhkəməsi
• Əmir — Yarımköçmə süvari birliklərinin rəhbəri

Ordu

Ordunun gücü hökmdarın nüfuzundan asılı idi. I hissə elatlardan toplanan qoşunlardan ibarət idi; bu, ordunun əsas kütləsi sayılırdı və yalnız yürüşdə maaş alırdı. II hissə xassə əsgərləri idi; daimi qoşun, illik maaş alan ordunun «özəyi» sayılırdı. Silahlanmada qılınc, xəncər, ox, kaman, nizə, gürz, zireh və dəbilqə işlədilirdi. Qaravul kəşfiyyat aparırdı. Kərənay, təbil, nağara hərbi musiqi alətləri idi.

Torpaq və vergilər

Torpaq mülkiyyət formaları dövlət (divani), xassə, mülk, vaqf, camaat idi. Soyurqal xidmət müqabilində verilən torpaq idi (monqol «ehsan, bəxşiş»); iqtaya bənzəyirdi, amma irsi və vergidən azad idi.

Həsən padşahın «Qanunnamə»si vergini azaltdı. Malcəhət məhsulun 1/5-i idi və XVI əsr Şah Təhmasib dövrünə qədər qüvvədə qaldı. Tamğa vergisini ləğv etmək istədi, lakin əmirlər etiraz etdi; onu 1/20 dirhəmə endirdi. Torpaq vergisi 1/6 olaraq tənzimləndi.

İqtisadi dirçəliş (1430–1480)

Qismən siyasi sabitlik iqtisadi tənəzzülün sonunu və şəhər həyatının dirçəlişini gətirdi. Təbriz, Gəncə, Ərdəbil sənətkarlıq və ticarət mərkəzləri idi. XV əsrin ikinci yarısında Bakı Xəzər limanı kimi inkişaf etdi. A. Kontarini Şamaxının əlverişli, Təbrizin isə məhsul bolluğu barədə yazırdı. Xam ipək Qərbə ixrac olunurdu; alıcılar italyan tacirləri idi (Qara dəniz, Volqa-Xəzər yolu).

Xristian əhalinin vəziyyəti nisbətən yaxşı idi. Hökmdarlar hər iki dinə qayğı göstərirdi; kilsələr və ruhanilər imtiyazlı sayılırdı. Gürcü-erməni ruhaniləri vergidən azad idi. Kilsə-monastir mülkü vergi immunitetinə malik idi. 1441-ci ildə Cahanşah erməni katolikos mərkəzini Sisdən Eçmiadzinə (Üçmüəzzin) köçürməyə icazə verdi.

XV əsr mədəniyyəti

Cahanşah Haqiqi və Həsən padşah tikinti işləri apardı və alimləri himayə etdilər. Oğuz türklərinin tarixi Həsən padşah sifarişi ilə yazıldı. Quran tərcüməsi Qara Yusif və Həsən padşah dövründə həyata keçirildi. Əbdülqadir Marağayi musiqi elminə xidmət etdi.

Həşt-behişt saray kompleksində kitabxana, məscid, xəstəxana, çovqan meydanı və bulvar var idi.

Səbəb-nəticə

Xronologiya

• 1441 — Eçmiadzinə köçmə icazəsi
• 1465 — Göy məscid — Cahanşah
• 1483 — Həşt-behişt — Yaqub
• 1430–1480 — İqtisadi dirçəliş dövrü

Tipik səhvlər

• Soyurqal — irsi, vergidən azad; iqta ilə oxşar, fərqlidir.
• Malcəhət — 1/5; Həsən padşah Qanunnamə.
• Xassə əsgərləri — daimi, illik maaşlı ordu.
• 1465 Göy məscid — Cahanşah; 1483 Həşt-behişt — Yaqub.
• Məlikşah I və Həsən padşah — tacir vergilərini azaltdılar.

DİM qeydləri

• Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu — eyni idarəetmə, torpaq, vergi sistemi.
• Ali divan, Kənqaş, Təvaçi — idarəetmə orqanları.
• Təbriz — ticarət mərkəzi; Bakı — XV əsrin II yarısında liman.
• Əxilik/əsnaf — sənətkar ittifaqı (Elxani dövründən).