Səfəvilərin Ərdəbil hakimliyi dövrü

Mənbə: Anar İsayev (PDF səh. 86–87)

XIV–XV əsrlər Azərbaycanda Səfəvi sülaləsinin formalaşdığı, Ərdəbil mərkəzli dini-siyasi hərəkatın feodal dövlətə çevrildiyi mərhələdir. Şeyx Səfiəddin İshaq əl-Musəvi əl-Ərdəbili (1254–1334) XIII əsrin sonunda Ərdəbildə sufi-dərviş təriqətini yaratdı; mənbələrdə «türk piri» adlandırılır. Bu dövr Şah I İsmayılın (1501) Səfəvi dövlətini qurmasına qədər davam etmiş, Azərbaycanda şiəlik ideologiyasının və qızılbaş tayfa ittifaqının təməlini qoymuşdur.

Səfəvi cəmiyyətinin yaranması

Səfəvi sülaləsinin yüksəlişi XIII əsrin monqol istilası dövrünə təsadüf edir. Təriqət sənətkar və kəndli arasında genişləndi; şiə qolu təbliğ edildi. Uğurun səbəbləri: əhalinin tələblərini ifadə etməsi, xarici sünni hökmdarların ağır vergi və zülmünə qarşı çıxması.

XIV–XV əsrlərdə Səfəvi şeyxləri Ərdəbil hakimləri kimi mövqelərini möhkəmləndirdilər; tarikat Azərbaycan, Kiçik Asiya, İraq və Suriyaya yayıldı. Mürid sayının artmasının səbəbləri: feodal müharibələr və şiəlik təbliği; sosial ədalətsizliyə qarşı mübarizə; Azərbaycan və qonşu ölkələrdə sünni hökmdarların ağır vergi və rüsumları.

Şeyx Cuneyd dövrü (1447–1460)

Şeyx Cuneyd sünni hökmdarlara qarşı aktiv təbliğə başladı, siyasi təsirini genişləndirmək istədi. Qızılbaş adlandırılan türkmən tayfalarından — Şamlu, Rumlu, Ustaclu, Təkəlu, Afşar, Qacar, Zülqədər — hərbi qüvvə yaratdı.

Qara Qoyunlu hökmdarı Cahanşah Səfəvi təsirindən narahat olub Cuneydi Ərdəbildən çıxmağa məcbur etdi. 1449-cu ildə Cuneyd Misir, Suriya və Mesopotamiyaya getdi. Sonra Ağqoyunlu hökmdarı Uzun Həsənlə ittifaq qurdu: Diyarbəkirdə görüş keçirildi, Uzun Həsənin bacısı Xədicə bəyimlə evlilik bağlandı — beləliklə Ağqoyunlu–Səfəvi ittifaqı formalaşdı. 1460-cı ildə Cuneyd Dəgistan və Şirvana yürüş etdi. Eyni ilin Samur çayı döyüşündə Şirvanşah I Xəlilullah (Cahanşahla ittifaqda) Səfəviləri məğlub etdi və Şeyx Cuneyd öldürüldü.

Şeyx Həydər dövrü (1460–1488)

Cuneydin oğlu Şeyx Həydər siyasətini davam etdirdi; Uzun Həsənin qızı Aləmşah bəyimlə evləndi. Müridlər hərbi təşkilata cəlb olundu.

• Qızılbaş — 12 imama hörmət üçün 12 zolaqlı qırmızı sarıq
• Tayfa ittifaqı — Oğuz türkmən tayfalarının birləşməsi

Həydər Uzun Həsənlə Teymurilərə qarşı ittifaq qurdu. 1470-ci ildə Uzun Həsənin köməyi ilə Ərdəbil taxtına qayıtdı. 1483, 1487 və 1488-ci illərdə Şimali Qafqaz, Dəgistan və Şirvan yürüşləri həyata keçirdi. Uzun Həsəndən sonra Yaqub padşah (1478–1490) Həydərin uğurundan qorxdu və Şirvanşah Fərrux Yasara kömək etdi. 1488-ci ilin Şahdağ döyüşündə Həydər öldürüldü. 1488–1492-ci illərdə onun oğulları Sultanəli, İbrahim və İsmayıl İstəxr qalasında (Şiraz) həbsdə saxlanıldı.

Şeyx Sultanəli və Şeyx İsmayıl (1488–1501)

1492-ci ildə Ağqoyunlu Rüstəm mirzə oğulları azad etdi; Sultanəlini Ərdəbildə müstəqil hakim tanıdı, lakin sonradan qorxdu. 1494-cü ilin Şaması döyüşündə Sultanəli öldürüldü. 1494–1501-ci illərdə Şeyx İsmayıl yeni şeyx oldu və 6 il Lahicanda (Gilan) gizlədildi. 1499-cu ildə Lahicandan Ərdəbilə, sonra Astaraya getdi. 1500-ci ilin Ərzincan müşavirəsində Şirvanşah Fərrux Yasara hücum qərarı qəbul edildi. 1500-cü ilin payızında Cabanı döyüşündə qızılbaşlar qalib gəldi; Fərrux Yasar öldürüldü və Şamaxı tutuldu. 1501-ci ilin yayında Bakı qalası və Şirvanşahların xəzinəsi ələ keçdi. Gülüstan qalası mühasirəsi zamanı Ağqoyunlu Əlvənd mirzənin Təbrizdən yürüş xəbəri səbəbindən İsmayıl mühasirəni qaldırıb şimala getdi.

İskəndər bəy Münşi: 14 yaşlı İsmayıl mühasirə zamanı əmirlərə «Gülüstan qalası lazımdır, yoxsa Azərbaycan taxtı?» deyir; cavab: «Azərbaycan taxtı!»

Səfəvi şeyxlərinin ardıcıllığı

Səfəvi şeyxlərinin ardıcıllığı belədir: Şeyx Səfiəddin (1254–1334) tarikatın təsisçisi idi. Onu Şeyx Cuneyd (1447–1460) əvəz etdi — siyasi mübarizənin başlanğıcı onun dövrünə təsadüf edir. Şeyx Həydər (1460–1488) dövründə «qızılbaş» adı yaranmışdır. Sultanəli (1488–1494) qısa müddət hakimiyyət saxladı. İsmayıl (1494–1501) isə Səfəvi dövlətinin yaranmasına zəmin yaradan son şeyx oldu.

Ərdəbil hakimliyi dövründə döyüşlər

Səfəvilərin Ərdəbil hakimliyi mərkəzləşmiş Azərbaycan dövlətinin rüşeymi sayılır.

Xronologiya

Səbəb-nəticə

Tipik səhvlər və qızıl qaydalar

• Qızılbaş = 12 zolaqlı sarıq; türkmən tayfa ittifaqı — yalnız Şamlu deyil.
• Samur (1460) — Cuneyd öldürüldü; Şahdağ (1488) — Həydər öldürüldü; Şəməsi (1494) — Sultanəli öldürüldü.
• Cabanı (1500) — Fərrux Yasar öldürüldü; Şərur (1501) — Ağqoyunlular məğlub.
• Uzun Həsən ittifaqçı, Yaqub padşah və Rüstəm mirzə düşmən — qarışdırma.
• Ərdəbil hakimliyi = rüşeym; dövlət 1501-də Təbrizdə elan olunur.

DİM qeydləri

• Səfəvilik XIII əsrin sonu — Şeyx Səfiəddin; «türk piri» ifadəsi.
• Qızılbaş tayfaları: Şamlu, Rumlu, Ustaclu, Təkəlu, Afşar, Qacar, Zülqədər.
• 1500 Cabanı — Fərrux Yasar; 1501 Bakı qalası.
• Ərdəbil hakimliyi Səfəvi dövlətinin rüşeymidir.
• Döyüş cədvəli: Samur, Şahdağ, Şəməsi, Cabanı, Şərur.