Səfəvi dövlətin yaranması

Mənbə: Anar İsayev (PDF səh. 87–89)

1501-ci il Şah I İsmayıl Təbrizdə taxta çıxaraq Səfəvi dövlətini (1501–1736) yaratdı. Bu, Ərdəbil hakimliyindən mərkəzləşmiş feodal dövlətə keçid, Azərbaycanda şiə ideologiyasının rəsmi siyasətə çevrilməsi və qızılbaş tayfa ittifaqının imperiya qurucusu olması deməkdir.

Dövlətin yaranması (1501–1503)

Şərur döyüşündə Ağqoyunlu dövlətinin birinci qolu süqut etdi. Qələbənin səbəbləri: müridlərin fədakarlığı, qızılbaşların yüksək ruhiyyəsi.

1503 — Almabuləqi (Həmədan yaxınlığı): Murad mirzə (Fars və İran İraqının hakimi) məğlub edildi; Bayındur (Ağqoyunlu) sülaləsinin hakimiyyəti sona çatdı.

İmperatorluğa çevrilmə (1503–1510)

Şah I İsmayıl özünü baba Uzun Həsənin siyasi varisi sayırdı. 1503-cü ildə İranın mərkəzi və şərq vilayətləri tabe edildi. 1506–1508-ci illərdə Şərqi Anadolu və Ərəb İraqı (Diyarbəkirdən Xorazma qədər) fəth olundu. 1510-cu ildə Dərbənd tutuldu; mərkəzi və cənub-qərb Qafqaz, Dəgistan feodal hakimləri tabe edildi. Həmin ilin Mərv döyüşündə Özbək hökmdarı Şeybani xan məğlub edildi və bütün Xorazma Amudəryaya qədər tutuldu.

Dövlət Amudəryadan Fərata qədər geniş əraziyə yayıldı — böyük ərazi imperiyasına çevrildi.

Şah I İsmayıl dövründə Azərbaycan torpaqlarının əksəriyyəti vahid dövlətdə birləşdi. Şirvanşahlar və Şəki hakimləri tabe edildi, daxili idarəetmə muxtariyyəti saxladılar. Şirvan hökmdarı Şeyxşah (I İbrahim) hədiyyə göndərdi; İsmayıl onu bağışlayıb yenidən təyin etdi.

Siyasi sistem və idarəetmə

Səfəvi dövlətinin siyasi quruluşu Qara Qoyunlu və Ağqoyunlu ənənələrinə əsaslanırdı, lakin fərqləri var idi:

Mənbələrdə Səfəvi dövləti tez-tez «qızılbaş» adlandırılır. XVII əsrin II yarısında idarəetmədə irsinlik prinsipinin tətbiqi rəsmi bürokratiyanın güclənməsinə səbəb oldu.

Ali idarəetmə sistemi (XVI əsr)

• Şah — Mütləq hakimiyyət; dövlətin ali mülkə və dini başçısı
• Vəkil — Şahın tam səlahiyyətli nümayəndəsi (mülkə və din işlərində)
• Əmir ül-üməra — Ordunun ali baş komandanı (Azərbaycan qızılbaşları; məs: Hüseyn bəy Şamlu)
• Vəzir — Mülkə və maliyyə işləri; dövlət xəzinəsinə nəzarət
• Sədr — Dini müəssisələrə, vəqf işlərinə rəhbərlik
• Qorçubaşı — Qorçu (qoruma) dəstələrinə rəhbərlik
• Qazi — Şəriət qaydalarına əsasən məhkəmə işi
• Ali məclis — Şahın rəhbərliyi altında 12 nüfuzlu əmirlərdən ibarət məsləhət orqanı

Ordu cərik (milis) və atlı dəstələrdən — Azərbaycan türk tayfalarından — ibarət idi.

Vilayət idarəetməsi

Azərbaycan ərazisinin bəylərbəylikləri:

Qara Qoyunlu və Ağqoyunlu ilə müqayisə

• Məşvərət orqanı — Səfəvilərdə şah (onlarda padşah)
• Əmir ül-üməra — ordunun başçısı — Səfəvilərdə ikinci şəxs vəkil (onlarda əmir ül-üməra)
• Vəzir — maliyyə — Yalnız Səfəvilərdə teokratik və mərkəzləşmiş dövlət

Səfəvi hökmdarları (1501–1736)

I İsmayıl (1501–1524) · I Təhmasib (1524–1576) · II İsmayıl (1576–1577) · Xudabəndə (1578–1587) · I Abbas (1587–1629) · I Səfi (1629–1642) · II Abbas (1642–1666) · Süleyman (1666–1694) · Sultan Hüseyn (1694–1722) · II Təhmasib (1722–1732) · III Abbas (1732–1736)

Xronologiya

Səbəb-nəticə

Tipik səhvlər və qızıl qaydalar

• Səfəvi dövləti 1501 Təbrizdə; paytaxt ilk mərhələdə Təbriz (Qəzvin, İsfahan sonra).
• Şərur (1501): 7 min vs 30 min; Almabuləqi (1503): 12 min vs 70 min.
• 1510 Mərv — Şeybani xan; Amudəryadan Fərata.
• İdarəetmədə ikinci şəxs vəkil; orduda əmir ül-üməra.
• Bəylərbəyliklər: Qarabağ (Gəncə), Təbriz, Çuxursəad (İrəvan), Şirvan (Şamaxı, 1538).

DİM qeydləri

• 1501 Şərur — Ağqoyunluların birinci qolu süqut etdi.
• Səfəvi dövləti teokratik və mərkəzləşmiş — Qara/Ağqoyunlulardan fərq.
• Azərbaycan türk dili — saray və orduda.
• 1510 — Dərbənd, Mərv, imperiya hüdudları.
• Dövlət 1501–1736; 11 hökmdar.