Səfəvi-Osmanlı müharibələrinin başlaması

Mənbə: Anar İsayev (PDF səh. 89–91)

1514–1555 illər arasında I Səfəvi–Osmanlı müharibəsi baş verdi. Osmanlı sultanı II Bəyazid (1481–1512) Şah I İsmayılı tanıyıb dostluq saxlamışdı; I Səlim (1512–1520) dövründə münasibətlər pozuldu və 200 il davam edəcək Səfəvi–Osmanlı müharibələri başladı.

Müharibənin səbəbləri (1514–1555)

Müharibənin səbəbləri bir neçə istiqamətdə cəmlənirdi. Osmanlının sərhədlərini Şərqi Anadoluya genişləndirmək istəyi, Azərbaycandan keçən ticarət yollarına nəzarət etmək arzusu və Səfəvilərin Azərbaycanda və Şərqi Anadoluda mövqeyini möhkəmləndirməsi Azərbaycan uğrunda rəqabəti dərinləşdirdi. Müharibədə hər iki tərəfin Azərbaycanın zəngin sərvətlərinə təkbaşına yiyələnmək istəyi başlıca yer tuturdu.

Müharibə ərəfəsində tədbirlər

Sultan I Səlim

Sultan I Səlim Macarıstan və Venesiya ilə sülh bağladı, Şeybanilərdən yardım vədi aldı. Üləmalar qızılbaşlara qarşı müqəddəs müharibə — cihad elan etdi — beləliklə müharibəyə dini xarakter verildi.

Şah I İsmayıl

Şah I İsmayıl Avropa ilə diplomatik münasibətlərdə odlu silah almağa və ticarəti genişləndirməyə diqqət yetirdi. Roma papasına və Venesiyaya məktublar göndərdi, lakin nəticəsiz qaldı. 1510-cu ildə Portuqaliya ilə əlaqə qurdu: Hind okeanı və Hörmüz (Fars körfəzi) vasitəsilə odlu silah gətirmək nəzərdə tutulurdu; Portuqaliyanın burada möhkəmlənməsinə göz yumdu. Hörmüzün tutulması Səfəvilərin Hind okeanına çıxışını bağladı; Portuqaliya söz verdiyi silahları göndərmədi.

Avropa ölkələri Səfəvi–Osmanlı münasibətlərinin müharibə həddində qalmasında maraqlı idi. Roma papası İsmayılın uğurlarını «Allahın xristian dünyası üçün yaratdığı fürsət» kimi qiymətləndirdi.

Çaldıran döyüşü (1514)

1514-cü ilin avqustunda I Səlim Azərbaycana yürüş etdi. 1514-cü ilin avqustun 23-də Maku yaxınlığında Çaldıran döyüşü baş verdi. Say üstünlüyü və odlu silahlar (yeniçərilər, topçular) hesabına Osmanlı qalib gəldi. Odlu silahların səsi qızılbaş ordusunda vahimə yaratdı. I Səlim Təbrizi tutdu, lakin qızılbaşların yeni hücum təhlükəsi və əsgərlərin narazılığı səbəbindən geri qayıtdı. Osmanlı qoşunu Musula qədər cənub-şərqi Anadolunu və Cənub-qərbi Qafqazda geniş əraziləri ələ keçirdi. Beləliklə Osmanlı Yaxın və Orta Şərqdə mövqeyini möhkəmləndirdi.

Çaldırandan sonra I Səlim Təbrizdən bacarıqlı sənətkarları İstanbula apardı. Şah I İsmayıl bir daha birbaşa Osmanlı ordusu ilə döyüşmədi.

I Təhmasib dövrü: Osmanlı yürüşləri

1524: I İsmayıl öldü; 10 yaşlı oğlu I Təhmasib (1524–1576) taxta çıxdı. İlk illər qızılbaş əmirlər arasında mübarizə; sonradan mərkəzi hakimiyyəti bərpa etdi.

1552: Təhmasib Şərqi Anadoluya (Muşa, Qadır) counter-offensive — gələcək hücumların qarşısını almaq.

«Yandırılmış torpaq» taktikası

Şah I Təhmasibin əsas müdafiə üsulu sərhəd əhalisini daxili vilayətlərə köçürmək, yemək ehtiyatlarını və mal-qaranı məhv etmək, quyuları torpaqla doldurmaq və otlqaları yandırmaq idi. Osmanlı ordusu təchizatsız qaldığı üçün geri çəkilməyə məcbur olurdu.

Amasiya sülhü (1555)

1555-ci ilin mayın 29-da Amasiya sülhü I Səfəvi–Osmanlı müharibəsinin birinci mərhələsini bitirdi. Səfəvilər bütün Azərbaycanı və Şərqi Gürcüstanı saxladı. Osmanlılar isə Qərbi Gürcüstanı və Ərəb İraqını (Bağdad daxil) aldı.

1555-ci ildə Təbrizin dəfələrlə tutulması səbəbindən paytaxt Qəzvinə köçürüldü — Təhmasibin böyük uğurlarından biri sülh və Azərbaycan torpaqlarının qorunması idi.

I müharibə döyüşləri

Xronologiya

Səbəb-nəticə

Tipik səhvlər və qızıl qaydalar

• Çaldıran (1514) — Osmanlı qalib; Həmədan (1535) və Buğurd (1554) — Səfəvi qalib.
• Amasiya 1555 — Azərbaycan Səfəvilərdə; Bağdad Osmanlıda.
• Paytaxt 1555 Qəzvinə köçürüldü (Təbriz hədəf idi).
• I Səlim cihad elan etdi; İsmayıl Avropa silah axtardı.
• 1534 — Bağdad Osmanlıların əlinə keçdi.

DİM qeydləri

• 1514 Çaldıran — odlu silahlar; avqust 23.
• Müharibə səbəbləri: Anadolu genişlənməsi, ticarət yolları, Azərbaycan rəqabəti.
• Amasiya (1555): Azərbaycan + Şərqi Gürcüstan — Səfəvi; Bağdad — Osmanlı.
• «Yandırılmış torpaq» — I Təhmasibin taktikası.
• 1555 — paytaxt Qəzvin.