II Səfəvi-Osmanlı müharibəsi

Mənbə: Anar İsayev (PDF səh. 92–93)

1578–1590 illər arasında II Səfəvi–Osmanlı müharibəsi davam etdi. I Təhmasibin (1524–1576) ölümündən sonra daxili çalışmalar, II İsmayıl (1576–1577) və Xudabəndə (1578–1587) dövründə mərkəzi hakimiyyət zəiflədi; Osmanlı sultanı III Murad (1574–1595) bu zəifliyi istifadə edərək 1555 Amasiya sülhünü pozdu.

I Təhmasibin Azərbaycanı birləşdirməsi

1538 — Şirvanın ilhakı: II Xəlilullahın (1524–1535) ölümündən sonra son Şirvanşah Şahrux dövründə xaos yaşanırdı. 1538-ci ildə Buğurd qalası mühasirəsi ilə Şirvan fəth olundu: Buğurd tutuldu, Şirvanşahların xəzinəsi ələ keçdi, Şahrux Təbrizdə edam edildi, Dərbəndilər sülaləsinin hakimiyyəti sona çatdı və Əlqas mirzə ilk Şirvan bəylərbəyi oldu.

1551 — Şəkinin ilhakı: Darvish Məhəmməd (1547-də Əlqas mirzəyə dəstək vermişdi) öldürüldü; Toyqun bəy Qacar ilk qızılbaş Şəki hakimi təyin edildi.

Nəticə: Bütün Azərbaycan torpaqları vahid dövlətdə birləşdi; vahid Azərbaycan dövlətinin yaranması prosesi tamamlandı.

Təzkirə — görkəmli şəxslərin həyatını əks etdirən əsər. I Təhmasibin vəzir təyinatı barədə təzkirəsindən sitat kitabda verilir.

1547: Əlqas mirzə Şirvanda müstəqillik elan etdi, İstanbula qaçdı — qiyam uğursuz oldu.

Daxili vəziyyət (1576–1578)

I Təhmasibin ölümündən sonra oğulları İsmayıl mirzə və Heydər mirzə arasında mübarizə. Ustaclu tayfası Heydəri dəstəklədi; o Qazvində öldürüldü. 20 il həbsdə olan İsmayıl mirzə azad edilib II İsmayıl (1576–1577) elan edildi.

II İsmayıl mərkəzləşdirmə, kütləvi cəzalar tətbiq etdi — qızılbaş zümrəsi qəzəbləndi və suikast ilə öldürüldü. O, şiə–sünni ziddiyyətini yumşaltmaq istəyirdi. Xudabəndə (1578–1587) dövründə mərkəzi hakimiyyət zəiflədi, xəzinə boşaldı, qızılbaş əmirlər arasında mübarizə gücləndi. Xanım Mahdi Ulya «Ali divanın vəkili» oldu; Mirzə Salman təsiri ilə «tacirlər» (farslar) ali vəzifələrə təyin edildi — qızılbaşlar narazı oldu.

II müharibənin başlanması (1578)

1555 Amasiya sülhü pozuldu: Van valisi Xosrov paşa və kürd qiyamçıları Xoya hücum etdi. Krım xanları Osmanlıya tabe olaraq qoşula gəldi. 1578-ci ildə Mustafa Lala paşa 100 minlik ordunu Gürcüstan və Azərbaycana apardı.

Əsas döyüşlər

Çıldır məğlubiyyətinin səbəbləri: Osmanlının rəqəmsal üstünlüyü; qızılbaş tayfaları arasında birlik olmaması.

1583: Osmanlılar Çuxursəad vilayətini tutdu. Osmanlılar Şeybaniləri (özbəkləri) şərqdən hücuma təhrik etdi — iki cəbhəli müharibə.

Sufiyan və İstanbul sülhü

1585 Sufiyan döyüşündən sonra Osmanlı əsgərləri Təbrizi tutdu; əhalinin şiddətli müqaviməti səbəbindən yenibaşılar şəhəri talamağa məruz qoydu — Qaysəriyyə bazarı yandırıldı.

1586: Hamza mirzə Osmanlılarla sülh danışıqlarını başlatdı; III Muradın şərti — tutulmuş torpaqları saxlamaq. Hamza mirza Təbrizin qızılbaşlarda qalması şərti ilə razılaşdı.

Hamza mirzə Qarabaqda suikast ilə öldürüldü. 1587–1589: Murad ordusu Azərbaycanda geniş ərazini tutdu. 1588–1589: Şeybanilər Xorazmı tutdu.

1587: Saray coupu — Xudabəndə taxtdan salındı; 16 yaşlı oğlu Abbas şah elan edildi (1587–1629).

I İstanbul sülhü (1590)

1590 I İstanbul sülhü — Səfəvilərin imzaladığı ən ağır müqavilə idi. Ardabil, Xalkhal, Qaradağ, Zəncan, Qazvin, Lənkəran istisna olmaqla bütün Azərbaycan torpaqları Osmanlıya verildi. Şərqi Gürcüstan və Qərbi İran Osmanlı nəzarətinə keçdi.

1578–1590-cı illərdə Osmanlılar Azərbaycanda hərbi-idarə sistemi qurdu; vilayət, bəylərbəylik, sancaq quruluşu tətbiq olundu və əhalinin siyahıya alınması həyata keçirildi. 1590 sülhü Abbas I-ə daxili qiyamları yatdırmaq, iqtisadiyyatı bərpa etmək, mərkəzi hakimiyyətə güc qazandırmaq imkanı verdi — iki cəbhəli müharibədən xilas oldu.

Xronologiya

Səbəb-nəticə

Tipik səhvlər və qızıl qaydalar

• 1538 Şirvan, 1551 Şəki — I Təhmasib dövrü (1578 deyil).
• Çıldır (1578) — Osmanlı qalib; Mollahəsən (1578) — Səfəvi qalib.
• 1590 sülhü — ən ağır; yalnız 6 vilayət Səfəvidə qaldı.
• Hamza mirzə — şahın oğlu; «mirzə» — şahzadə titulu.
• I Abbas 1587 — Xudabəndədən sonra.

DİM qeydləri

• II müharibə 1578–1590; 1555 Amasiya pozuldu.
• 1538 — Şirvan; 1551 — Şəki; vahid Azərbaycan.
• 1590 I İstanbul sülhü — Azərbaycanın böyük hissəsi Osmanlıda.
• 1587 I Abbas — «Böyük Abbas».
• Çıldır səbəbi: rəqəm üstünlüyü + qızılbaş birliyi yoxluğu.