Şah I Abbasın islahatları

Mənbə: Anar İsayev (PDF səh. 93–94)

I Abbas (1587–1629) — «Böyük Abbas» — Səfəvi sülaləsinin Şah I İsmayildan sonra ən məşhur nümayəndəsidir. 1590 I İstanbul sülhündən sonra daxili islahatlara başladı: ordunu yenidən qurdu, mərkəzi hakimiyyəti bərpa etdi, itirilmiş torpaqları geri aldı.

İslahatların zərurəti

1580-ci illərdə siyasi-iqtisadi vəziyyət pisləşmiş, torpaqların böyük hissəsi işğal altında idi. Osmanlılarla sülh bağlandıqdan sonra islahatlar həyata keçirildi.

Ordunun zəif cəhətləri (əvvəl): Daimi nizami ordu yox idi. Ordu qeyri-sistemli qızılbaş tayfa süvarilərindən ibarət idi. Zəif intizam, tayfa münaqişələri mövcud idi; tayfa başçıları müstəqil hərəkət edirdi. Odlu silahlardan isə az istifadə olunurdu.

Hərbi islahatlar

• Mərkəzi hakimiyyəti gücləndirmək — Tayfa başçılığında irsilik prinsipini ləğv etdi
• Daimi ordu yaratmaq — Qulam, tüfəngçi, topçu qoşunları
• Qiyamları yatdırmaq — Qızılbaşlara fərdi silah daşımaq qadağan edildi

Yalnız şahın rəğbətini qazananlar tayfa başçısı ola bilərdi — orduda qohumluq prinsipi pozuldu. Qoşunlar tayfa müxtəlifliyi əsasında təşkil edildi. Nəticədə odlu silahlarla təchiz olunmuş daimi nizami ordu yaradıldı.

Qoşun növləri

• 1. Qızılbaş süvari qoşunu — Səfəvi ordusunun əsasını təşkil edirdi; Azərbaycan qızılbaş tayfalarından; daimi ordu deyildi
• 2. Qulamlar — Erkən yaşda islamlaşdırılan qeyri-müsəlman uşaqlardan; sarayda xüsusi hazırlıq; yeniçəri nümunəsində; şah ordusunun əsas zərbə qüvvəsi
• 3. Tüfəngçilər — 12 min nəfərlik daimi piyada dəstəsi; kəndli təbəqədən xüsusi siyahıya alınmaqla
• 4. Topçular — Mühasirə zamanı xüsusi topçu dəstəsi; orduda 500 sahə topu

Qeyd: İslahatlardan sonra da qızılbaşlar ordunun əsas qüvvəsi qaldı. Malikşah I, Cengiz xan və I Abbas — tayfa prinsipi əsasında nizami ordu yaratmaqda oxşarlıq.

İnzibati islahatlar və köçürmə siyasəti

1593-cü ildə Azərbaycan bəylərbəyliyi yaradıldı — mərkəz Ərdəbil; Zulfuqar bəy Qaramanlı ilk rəhbər oldu. Ərazi Qızılüzən və Kür çayları arası — Zəncan, Xalkhal, Ərdəbil, Qaradağ, Lənkəran — bəylərbəyliyə daxil idi. «Azərbaycan qoşunu» bəylərbəyliyinin hərbi birliyi sayılırdı. 1598-ci ildə paytaxt İsfahana köçürüldü — sarayda iran elementləri gücləndi. Qazvin əhalisini razı salmaq üçün İsfahanda «Abbasabad» məhəlləsi tikildi — türklər oraya köçürüldü.

İqtisadi islahatlar

Bəzi yerlərdə vergilər azaldıldı və ya ləğv edildi; sərti hakimiyyət (keyfi vergi) aradan qaldırıldı. Daxili və xarici ticarət tənzimləndi; xəzinə gəlirləri artdı.

İslahatların nəticələri

Daimi nizami ordu yaradıldı və dövlətçilik ənənələri qorundu. Səfəvi dövlətinin hərbi-siyasi gücü və sabitliyi bərpa edildi. Dövlətin keçmiş qüdrətini bərpa etmək şəraiti yaradıldı. Azərbaycan Səfəvi dövlətində mühüm yer tutdu; qızılbaşlar ali vəzifələrdə qaldı.

A. Bakixanov «Gülüstan-i İram»da: Abbas müdrik hökmdar; mülki və hərbi qanunları indi də istifadə olunur; Azərbaycan türk dilinə sarayda böyük əhəmiyyət verirdi. İtaliyalı səyyah Pietro della Valle: şah türkcə soruşur, «xoş gəldin, səfa gətirdin» deyir.

Cəlalilər hərəkatı

XVI əsrin sonu — XVII əsrin əvvəli: Osmanlı şərq vilayətlərində və işğal altındakı Azərbaycanda feodal keyfilik və sömürüyə qarşı Cəlalilər hərəkatı yaranmışdı. Adını Tokatda qiyamçılıq edən Şeyx Cəlaldan alır. Səbəblər qıtlıq, talan, rəsmi zülm, dağıntılar və ağır vergilər idi. 1591-ci ilin Təbriz qiyamı Azərbaycanda ilk böyük çıxış sayılır. I Abbas Cəlalilərdən istifadə edərək Osmanlıları Azərbaycandan çıxardı; onlara sığınacaq verdi, qiyamçıları ordusuna cəlb etdi. 1608-ci ildə bəzi Cəlalilər Çuxursəad bəylərbəyliyinə köçürüldü.

Koroğlu (əsl adı Rövşən) — Azərbaycanda ən məşhur Cəlali qrupunun rəhbəri idi; Osmanlı hakimiyyətinə, feodal zülmə, rəsmi-tacir talanlarına qarşı mübarizə apardı. «Koroğlu» dastanında Giziroğlu Mustafa bəy, Qosa Səfər, Tanrı Tanımaz da qeyd olunur.

Xronologiya

Səbəb-nəticə

Tipik səhvlər və qızıl qaydalar

• Qulamlar ≠ qızılbaşlar — yeniçəri tipli daimi ordu.
• Tüfəngçilər — 12 min; topçular — 500 top.
• Paytaxt 1598 İsfahan (Abbasabad — türklər üçün).
• Azərbaycan bəylərbəyliyi mərkəzi Ərdəbil (1593).
• Cəlalilər — 1591 Təbriz; Koroğlu — folk qəhrəman.

DİM qeydləri

• I Abbas 1587–1629; islahatlar 1590-dan sonra.
• Qulam, tüfəngçi, topçu — daimi nizami ordu.
• Tayfa başçılığında irsilik ləğv edildi.
• 1593 — Azərbaycan bəylərbəyliyi; 1598 — İsfahan.
• Cəlalilər və Koroğlu — feodal zülmə qarşı.