XVII əsrin I yarısında Səfəvi-Osmanlı müharibələri

Mənbə: Anar İsayev (PDF səh. 95–96)

I Abbasın (1587–1629) xarici siyasətinin əsas məqsədi XVI əsrin sonunda itirilmiş ərazi bütövlüyünü bərpa etmək idi. 1603–1639 arasında bir neçə mərhələdə Səfəvi–Osmanlı müharibələri davam etdi; 1639 Qəsri-Şirin sülhü 100 ildən artıq müharibələri bitirdi.

Xarici siyasətin istiqamətləri

• 1 — Şeybaniləri məğlub edib Xorazm vilayətini geri almaq
• 2 — Osmanlı işğalından Azərbaycan torpaqlarını azad etmək
• 3 — Hörmüzdə portuqal hegemoniyasını sona çatdırıb Hind okeanına çıxış

Diplomatik əlaqələr: Müqəddəs Roma imperiyası, İngiltərə, Fransa, İspaniya, Rusiya — Osmanlıya qarşı müharibə təhrik etmək. II Filipp (İspaniya) Fars körfəzində Portuqaliyaya qarşı kömək şərti ilə Osmanlıya qarşı yardım vəd etdi. Böyük Moqullarla dostluq.

1599: Şeybanilər məğlub edildi; Xorazm qaytarıldı.

1603–1612 müharibəsi. II İstanbul sülhü

1603-cü ildə yeni mərhələ başladı. 1603-cü ilin sentyabrında yerli qiyamın köməyi ilə Təbriz azad edildi. Həmin il Culfa və Naxçıvan müqavimətsiz azad olundu. Ordubadda əhaliyə bütün vergilərdən azadlıq verildi (Osmanlıya qarşı köməyə görə). 1603–1604-cü illərdə İrəvan (Çuxursəad) mühasirəsi ilə Səfəvi hakimiyyəti bərpa edildi. Ordusu Qarsa çatdı; Osmanlı counter-hücum xəbəri ilə «yandırılmış torpaq» taktikası ilə Təbrizdən geri çəkildi.

«Yandırılmış torpaq» taktikası

Sərhəd əhalisini və ərzaq ehtiyatlarını daxilə köçürmək, Aras vilayətinin əhalisini şərq vilayətlərinə köçürmək əsas üsul idi. Hərbi-strateji məqsəd Osmanlının irəliləməsinin qarşısını almaq, iqtisadi məqsəd isə Avropa–Şərq ticarət yolunu Osmanlı ərazilərindən Fars körfəzi limanlarına yönəltmək idi.

1605-ci ilin Sufiyan döyüşündə (Təbriz yaxınlığı) «Turan taktikası» (qədim türk hərbi manevri) tətbiq olundu — qəti Səfəvi qələbəsi qazanıldı.

1605–1607-ci illərdə Qarabağ, Gəncə, Şirvan (Şamaxı, Bakı) azad edildi; bütün Azərbaycan, Tiflis, Lori; Şərqi Gürcüstan və Dəgistan yenidən tabe edildi.

1612-ci ilin oktyabrın 17-də II İstanbul (Sərab) sülhü (1555 Amasiya sərhədlərinə əsasən) bağlandı. Osmanlı Azərbaycanı və Şərqi Gürcüstanı Səfəvi ərazisi kimi tanıdı. Səfəvilər rusların tikdiyi Tərək qalasının sökməsinə mane olmayacaqdı.

1616–1618 müharibəsi. Mərənd sülhü

1612 sülhü qısaömürlü oldu. I Ahmet (1603–1617) Abbasın sərhəd yürüşlərindən narahat idi. 1616-cı ildə müharibə bərpa olundu; Osmanlılar İrəvana hücum etdi, geri çəkildi. 1618-ci ildə Osmanlılar Təbriz və Ərdəbilə yaxınlaşdı. Sınıq körpü döyüşündə (Sərab vilayəti) Səfəvilər Osmanlı və Krım xanını qəti məğlub etdi. 1618-ci ilin sentyabrında Mərənd sülhü — II Osman (1618–1622) komandanlığı ilə — müharibə bitdi.

Mərənd şərtləri: 1612 II İstanbul və 1555 Amasiya sərhədləri təsdiq edildi. Abbas 1622-yə qədər bu sülhə sadiq qaldı; II Osmanla dostluq saxladı.

Hörmüzün azad edilməsi (1622)

Portuqaliya XVI əsrin əvvəlindən Fars körfəzində Hörmüz limanını tutmuşdu. Abbas İspaniya–Portuqaliya və İngiltərə rəqabətindən istifadə etdi: 1621-ci ildə İngiltərə ilə «əbədi dostluq» müqaviləsi bağlandı. 1622-ci ildə İngilis donanmasının köməyi ilə Hörmüz azad edildi.

1622–1639 müharibəsi. Qəsri-Şirin sülhü

1622-ci ildə Abbas üç amildən istifadə edərək müharibəyə başladı: Osmanlı sarayında daxili çalışmalar, II Osmanın suikasti və Bağdad valisinin Səfəvilərə müraciəti.

1622–1623-cü illərdə Bağdad, Mosul, Kərbəla, Nəcəf, Kərkük tutuldu — bütün İraq Səfəvi nəzarətinə keçdi. 1629-a qədər Azərbaycan, Şərqi Gürcüstan, Bağdad Səfəvilərdə qaldı. 1629-cu ildə Abbas öldü; nəvəsi I Səfi (1629–1642) taxta çıxdı — uğurları davam etdirə bilmədi. 1629-cu ildə IV Murad hücum etdi. 1635-ci ildə Osmanlılar İrəvanı tutdu. 1638-ci ildə Bağdad yenidən Osmanlıların əlinə keçdi. 1639-cu ildə Qəsri-Şirin sülhü (Kərmənşah vilayətində şəhər) bağlandı.

Qəsri-Şirin şərtləri (1639)

Amasiya sülhü şərtləri bərpa edildi. Ərəb İraqı (Bağdad, Basra, Kərkük), Ahıska, Van (Şərqi Anadolu daxil) — Osmanlıda qaldı. İrəvan — Səfəvilərdə saxlanıldı. Osmanlı Van, Qars, Axalkalaki qalalarına hücum etməyəcək (təminat verildi).

Qeyd: Amasiya şərtləri 1612 (II İstanbul), 1618 (Mərənd), 1639 (Qəsri-Şirin) müqavilələri ilə təsdiqləndi.

Ümumi nəticələr

Səfəvi–Osmanlı müharibələri xronologiyası

1514–1555 · 1578–1590 · 1603–1612 · 1616–1618 · 1622–1639 · 1730–1735

Ərəb İraqının tarixi

• 1503 — Səfəvilər tutdu
• 1534 — Osmanlılar tutdu
• 1555 — Osmanlıda qaldı (Amasiya)
• 1622 — Səfəvilər tutdu
• 1638 — Osmanlılar tutdu
• 1639 — Osmanlıda qaldı (Qəsri-Şirin)

Xronologiya

Səbəb-nəticə

Tipik səhvlər və qızıl qaydalar

• II İstanbul (1612) ≠ I İstanbul (1590) — 1612 Səfəvi qalibiyyətindən sonra.
• 1639 Qəsri-Şirin — son böyük sülh; İrəvan Səfəvidə, Bağdad Osmanlıda.
• 1622 Hörmüz — İngilis donanması ilə.
• 1605 Sufiyan — «Turan taktikası».
• Amasiya → 1612 → 1618 → 1639 zənciri.

DİM qeydləri

• I Abbas 3 istiqamət: Xorazm, Azərbaycan, Hörmüz.
• 1603 Təbriz — müharibənin dönüş nöqtəsi.
• 1612 II İstanbul — Amasiya sərhədləri bərpa.
• 1639 Qəsri-Şirin — 100 illik müharibələrə son.
• Ərəb İraqı cədvəli: 1503, 1534, 1555, 1622, 1638, 1639.