Azərbaycan tarixi · Orta əsrlər · XVI-XVII əsrlər
Səfəvi dövləti XVII əsrin II yarısında
Səfəvi dövləti XVII əsrin II yarısında
Mənbə: Anar İsayev (PDF səh. 97)
1639 Qəsri-Şirin sülhündən sonra Səfəvi–Osmanlı münasibətləri sabitləşdi. XVII əsrin II yarısında II Abbas (1642–1666), Süleyman (1666–1694) dövründə daxili islahatlar, Rusiya ilə münasibətlər və ticarət müqavilələri ön plana çıxdı.
II Abbas dövrü (1642–1666)
II Abbas ədalətli siyasət apardı, bütün tabaqlara qayğı göstərdi:
- Vergi borcları — Bütün vergi borcları ləğv edildi (rəaya və sənətkarlar)
- Kənd təsərrüfatı — Torpaqçılığın inkişafına diqqət
- Rəsmi zülm — Keyfi hakimiyyət aradan qaldırıldı
- Ticarət — Mühüm addımlar atıldı
- Ədalət divanı — Xalq şikayətlərini dərhal baxmaq üçün yaradıldı
Dini-sosial siyasət: Xristian tabaqlarla razılaşdırıcı münasibət saxlanıldı. Gürcü zadəganları ali vəzifələrdə təmsil olunurdu. Erməni kilsəsi və tacirlərinə geniş imtiyazlar verildi — torpaq sahibliyi hüququ daxil olmaqla.
Səfəvi–Rusiya münaqişəsi (1653–1662)
XVI əsrin ortalarında Rusiya Qazan və Astraxanı fəth edərək Xəzər dənizinə birbaşa çıxış əldə etdi; Şimali Qafqazda siyasi təsirini artırdı.
Münaqişənin səbəbi: II Abbas dövründə Osmanlılarla münasibətlər sabit idi, lakin Romanovlar Şimali Qafqazda irəliləmək, Terek çayı sahilində (Səfəvi ərazisi) hərbi qala tikmək istəyirdi.
Hadisələr: Şirvan bəylərbəyi Xosrova firman göndərildi — qalaları sökmək tapşırığı verildi. Terek sahilindəki rus hərbi məskunlaşmaları dağıdıldı; şimal sərhədləri təhlükəsizləşdirildi. 1653-cü ildə silahlı toqquşmalar baş verdi. Çar I Aleksey Mixayloviç böyük müharibə istəməyərək İsfahana elçilər göndərdi.
1662-ci ildə münaqişə sülh yolu ilə həll edildi — Rusiya bütün qalalardan çəkilməyə razı oldu. Səfəvilərin Şimali Qafqazda təsirləri xeyli artdı.
1667 Rusiya–Səfəvi ticarət müqaviləsi
XVII əsrin II yarısında Böyük ipək yolu əhəmiyyətini itirdi; Avropa ilə ticarət zəiflədi. Səfəvi şahları Volqa–Xəzər yolu ilə Moskva ticarətinə üstünlük verdi.
Süleyman (1666–1694) 1667 ticarət müqaviləsini imzaladı; yerli hakimlərə rus tacirlərinə xüsusi hörmət göstərmək göstərişi verildi.
| Məqsəd | Rus xammal ipəyini Moskva vasitəsilə Qərbi Avropaya daşımaq hüququ |
| Şərtlər | Rus tacirlərinə gömrük azadlığı; karvansaray və bazar imtiyazları |
| Nəticə | Rusiya Xəzər–Volqa yolunu Azərbaycan ipəyinin daşınmasına nəzarət etdi |
Stepan Razin qiyamçılığı (1668)
1668 yayında Stepan Razinin rəhbərliyi ilə don kazakları Dərbənddən Gilana qədər Azərbaycan torpaqlarına talan yürüşü etdi.
Rusiya Volqa–Xəzər ticarət yolunu inkişaf etdirmək istədiyi üçün bu qiyamçılığı dayandırmağa kömək etdi. Stepan Razin tutulub edam edildi.
XVII əsrin II yarısının xarakteri
1639-dan sonra Osmanlı ilə sabit sülh iqtisadi dirçəlişə şərait yaratdı. II Abbas ədalət, vergi ləğvi və Ədalət divanı ilə xatırlanır. Rusiya yeni rəqibə çevrildi: Terek qalaları, 1653–1662 münaqişəsi və 1667 ticarət müqaviləsi bu dövrün əsas xətləridir. 1668-ci ildə Razin talan yürüşü xarici təhlükəni göstərdi; rus dövləti tərəfindən yatırıldı.
Xronologiya
| Tarix | Hadisə |
|---|---|
| 1639 | Qəsri-Şirin — sabit sülh |
| 1642–1666 | II Abbas |
| 1653 | Rusiya ilə toqquşmalar |
| 1662 | Sülh — Rusiya qalalardan çəkildi |
| 1666–1694 | Süleyman |
| 1667 | Rusiya–Səfəvi ticarət müqaviləsi |
| 1668 | Stepan Razin talan yürüşü |
Səbəb-nəticə
| Səbəb | Nəticə |
|---|---|
| Qəsri-Şirin sülhü | Daxili islahatlara fokus |
| Rusiyanın Xəzər siyasəti | 1653–1662 münaqişə |
| İpək yolunun zəifləməsi | Volqa–Xəzər ticarəti |
| Razin qiyamçılığı | Rusiya tərəfindən yatırılması |
Tipik səhvlər və qızıl qaydalar
- II Abbas (1642–1666) ≠ I Abbas (1587–1629).
- 1662 — Rusiya qalalardan çəkildi; 1667 — ticarət müqaviləsi.
- Ədalət divanı — II Abbas dövrü.
- Terek qalaları — Səfəvi ərazisində; Xosrov firmanı.
- 1668 Razin — don kazakları; Dərbənd–Gilan.
DİM qeydləri
- 1639 — sabitlik dövrünün başlanğıcı.
- II Abbas: vergi borcları ləğv, Ədalət divanı.
- 1653–1662 Səfəvi–Rusiya; 1662 sülh.
- 1667 ticarət müqaviləsi — Volqa–Xəzər yolu.
- 1668 Stepan Razin — talan yürüşü.