Səfəvi dövlətinin ictimai və iqtisadi həyatı

Mənbə: Anar İsayev (PDF səh. 97–99)

XVI–XVII əsrlərdə Səfəvi Azərbaycanında əsas məşğuliyyət kənd təsərrüfatı və maldarlıq idi. Torpaq mülkiyyəti, vergi sistemi, şəhər həyatı və xarici ticarət dövlətin gücünü müəyyən edirdi.

Torpaq mülkiyyət formaları

XVII əsrin əvvəlində əsas formalar: divan və xalisə. Erkən Səfəvi şahları soyurqal (irs torpaq) verməyi tiyul ilə əvəz etməyə başladılar.

Soyurqaldan imtinanın səbəbləri: Mərkəzi hakimiyyəti zəiflədir, dövlət nəzarətində faydalı torpaq azalır və xəzinə gəlirləri azalır.

Vergi sistemi

1565: I Təhmasib tamğa vergisini (Monqol dövründən qalan ticarət-sənətkar vergisi) ləğv edən firman imzaladı — Uzun Həsən istəsə də ləğv edə bilməmişdi. Bu, XVI əsrin II yarısında ticarət və sənətkarlığı gücləndirdi.

Azərbaycan Səfəvi dövlətində təxminən 35 vergi növü: malcəhət, bəhrə, cizyə, çobanbəyi, bağbaşı, tamğa və s.

Malcəhət

Malcəhət — XVI əsrin əsas torpaq vergisi idi; XVII əsrin II yarısında da əsas vergi növü qaldı. Kəndlilər məhsul (düyü, arpa, buğda) formasında ödəyirdi. Vergi torpaq sahibi və dövlət xəzinəsi arasında bölünürdü. Dövlət zəiflədikcə malcəhət həcmi artdı.

I Təhmasib vergi miqdarını dəyişmək hüququnu vəkillərə vermirdi; əhalini ağır vergilərdən azad edən islahatlar həyata keçirdi, bəzən vilayətlərə 10–20 il vergi azadlığı verirdi.

İqtisadi islahatlar: bəzi vergilər azaldıldı/ləğv edildi; malcəhət 1/6-ya endirildi. I Abbas vergi keyfiliyinə qarşı tədbir gördü; bəzi şəhərlər vergidən azad edildi. Sultan Hüseyn də cəhd etdi.

Biyar — kəndlilərin dövlət və feodal üçün məcburi, pulsuz əmək yükü idi.

İctimai təbəqələr

Hakim təbəqə (feodal zümrə) — 3 qrup

Hakim təbəqə üç qrupa bölünürdü. Hərbi əyanlar — qızılbaş tayfa başçıları — idarəetmədə aparıcı yer tuturdu. Ali şiə ruhaniləri dini idarəetmə və məhkəmələrə rəhbərlik edirdi. Məmurlar və mülki əyanlar mərkəzi və yerli idarəetməni həyata keçirirdi.

Kəndli (rəaya) qrupları

• Rəiyyət — Öküz, alət sahibi; feodalın torpağında işləyir
• Rəncbər — Öz təsərrüfatı olmayan kasıb kəndli; kənd təsərrüfatında işçi
• Elat — Yarımköçəri; mövsümi maldarlıq; az vergi — orduda xidmət

Sənətkarlar

XVII əsrin II yarısında sənətkarlar «əsnaflar» ittifaqına birləşdi; şəhərlərdə tacirlərin rəhbəri məlik-üt-tüccar adlanırdı — o, ədalətli rəqabətə və vergilərin bölüşdürülməsinə nəzarət edirdi.

• Əsnaf təşkilatında olanlar — Rəsmi sənətkar ittifaqı üzvləri
• Müstəqil sənətkarlar — Təşkilata daxil olmayanlar
• Feodal emalatxanalarında işləyənlər — Feodala və dövlətə vergi ödəyirdi

Şəhər həyatı

XVI–XVII əsrlərin sonu: şəhər inkişafına mane: Səfəvi–Osmanlı müharibələri, feodal daxili mübarizələr.

1639 Qəsri-Şirin sülhündən sonra sabitlik — iqtisadi dirçəliş. Ordubad, Naxçıvan, Aylis, Təbriz, Şamaxı, Bakı, Gəncə, Ərdəbil, Ərəş, Culfa, Bərdə, Marağa, Dərbənd — böyük ticarət-sənətkar mərkəzləri.

Azərbaycan şəhərləri (XVI–XVII əsr)

• Ərdəbil — Dini-siyasi mərkəz, müqəddəs şəhər; Azərbaycanda ən böyük; Səfəvilərin «ikinci şəhəri»; ordunun ali baş komandanı buradan
• Təbriz — Qaysəriyyə bazarı (XV əsrdə Uzun Həsən); 1555 paytaxtın Qəzvini köçməsi iqtisadiyyata zərər
• Ərəş — XVI əsrdə cənubi Qafqazda ən böyük ipək mərkəzi (ingilis tacirləri)
• Şamaxı — Şirvan iqtisadi-siyasi mərkəzi; Səfəvi dövründə vilayət paytaxtı; keyfiyyətli ipək
• Beyləqan — Slavlar dağıtmış; Səlcuq mərkəzi; monqol basqınları tam bərpa maneəsi; məşhur keramika
• Dərbənd — XV əsrə qədər ən böyük liman və strateji qala; kətan-pambiq
• Bakı — Xəzərdə əsas Səfəvi limanı; neft hasilatı
• Naxçıvan — Müharibələrdə dağılmış; I Abbas əhalini daxilə köçürdü
• Gəncə — Şəddadilər, Səlcuklar, Qarabağ bəylərbəyliyi; ipək və silah; 50 min ailə (Oruç bəy Bayat)
• İrəvan — «Turan və İran qapısı», «Naxçıvan və Şirvan qapısı» (1635 sənəd); 1655 Tavernier — qalada yalnız müsəlmanlar

Xarici ticarət

Səfəvi şahları (I Təhmasib, I Abbas, II Abbas, Süleyman) ticarətə böyük diqqət yetirdi; Venesiya, Almaniya, İspaniya, İngiltərə, Rusiya, Hindistan, Çin ilə əlaqələr quruldu.

1555-ci ildə Moskva şirkəti (ingilis) Volqa–Xəzər yolu ilə Səfəvi və Hindistan ticarətini inkişaf etdirdi. Antoni Jenkinson I Təhmasib dövründə Cənubi Qafqaz, İran, Hindistanı gəzdi; Şirvan bəylərbəyi Abdulla xan Ustacludan vergi azadlığı aldı. Beynəlxalq ipək yolu Culfadan keçirdi; xammal ipək Amsterdam, Marseille, Venesiya, Türkiyə, Suriya, Hindistana daşınırdı. XVI əsrin sonu: ingilis ticarəti uğursuz oldu — Rusiya ingilis imtiyazlarını ləğv etdi; rus tacirləri vasitəçi olmaq istədi.

XVII əsr: Rusiya Azərbaycanı bazar kimi görürdü. Rusiyadan mis, qalay, kurşun, kağız gətirilirdi. Rusiyaya ipək parça, yun, xalça ixrac olunurdu. Hindistanla Bakı və Şamaxıda daimi factoriyalar fəaliyyət göstərirdi; Hindistana ipək, neft, safran, Hindistandan isə ədviyyat gətirilirdi.

II Abbas və Süleyman Avropa/Rusiya elçilərinin Osmanlıya qarşı müharibə təklifini rədd etdi.

Xronologiya

Səbəb-nəticə

Tipik səhvlər və qızıl qaydalar

• Divan = dövlət torpağı; xalisə = şah torpağı.
• Malcəhət — əsas torpaq vergisi; 1/6-ya endirilmə.
• 1565 tamğa ləğfi — I Təhmasib (Monqol irsi).
• Əxilik → əsnaflar (XVII əsr II yarısı).
• Culfa — ipək yolu; Ordubad, Naxçıvan — 1639-dan sonra.

DİM qeydləri

• Torpaq formaları: divan, xalisə, tiyul, mülk, vəqf, camaat.
• Malcəhət, tamğa, biyar — vergi və əmək.
• Rəaya: rəiyyət, rəncbər, elat.
• Qaysəriyyə — Təbriz; Culfa — ipək yolu.
• 1555 Moskva şirkəti — Jenkinson, Abdulla xan Ustaclu.