XVI-XVII əsrlər Azərbaycan mədəniyyəti

Mənbə: Anar İsayev (PDF səh. 99–100)

XVI–XVII əsrlər Səfəvi dövründə Azərbaycan mədəniyyətinin zirvə mərhələsidir. Azərbaycan türk dili saray və ordunun rəsmi dili oldu; elm, incəsənət, memarlıq və ədəbiyyat inkişaf etdi. Səfəvi–Osmanlı müharibələri elm-təhsilə zərər versə də, dil və mədəniyyət ənənələri qorundu.

Azərbaycan türk dili

Şah I İsmayıl Azərbaycan türk dilini dövlət dili səviyyəsinə qaldırdı. Saray və orduda rəsmi dil kimi qaldı.

XVII əsr səyyahları (Pietro della Valle, Jan Şarden, Adam Olearius, Engelbert Kaempfer) sarayın rəsmi dilinin Azərbaycan türk dili olduğunu təsdiq etdi.

I Abbas və II Abbas Avropa monarxlarına türkcə məktublar yazdırdı; I Səfi və Sultan Hüseyn də rəsmi yazışmalarda Azərbaycan türk dilindən istifadə etdi. Olearius qeyd edir ki, İranlılar türkcə danışmağa çalışır; Şirvan, Azərbaycan, İraq, Bağdad, İrəvanda uşaqlar türkcə öyrənir; İsfahan sarayında türkcə həvəslə danışılır. Kaempfer (1680–1690-cı illər) yazır ki, türk dili saray və ali rəsmilərin dilidir; şahın rəğbətini qazanmaq istəyən bu dili bilməlidir.

Elm və mədəniyyət xadimləri

• Məhəmmədhüseyn Təbrizi — Hindistanda «Bürhani-qate» lüğəti
• Yusif Qarabaği — Mərkəzi Asiyada; məntiq, fəlsəfə, astronomiya (ərəb/fars)
• Qiyasəddin — I İsmayılın tapşırığı ilə Marağa rasadxanasının bərpası
• Mirzə Məhəmməd Şirvani — Fəlsəfə, astronomiya, riyaziyyat
• Kamaləddin Behzad — Rəssam; 1522 I İsmayıl Təbriz saray kitabxanasına rəhbər
• Sultan Məhəmməd — Miniatür rəssamı; Peterburq, London, Leypsiq, Venesiya muzeyləri
• Sadiq bəy Əfşar — XVI əsr rəssam və təbiətşünas
• Hafiz Lələ — Məşhur xanəndə (müğənni)

Tarixçilər

Maarif

Məktəb ilkin təhsil verirdi. Mədrəsə ali təhsil müəssisəsi idi; dini biliklərlə yanaşı dünyəvi elmlər də öyrədilirdi. Mədrəsə bitirənlər şəhadətnamə alırdı. Kəndlərdə axund və ya molla təhsil verirdi. Mədrəsəni bitirən müəllim müdərris adlanırdı.

XVII əsr: Təbriz və Ərdəbil saray kitabxanaları fəaliyyət göstərirdi. II Abbas Avropadan çap avadanlığı gətirmək istədi — uğursuz oldu: vəsait çatmadı, ölümü və Süleymanın laqeydliyi mane oldu. Cümə məscidləri: Şamaxı (VIII əsr), Ərdəbil (XI əsr), Naxçıvan (XII əsr), Gəncə (XVII əsr).

Memarlıq abidələri

XVI əsr

XVI əsrdə Şeyx Səfi məqbərəsi Ərdəbilə, Şeyx Cuneyd məqbərəsi (1544) Hazra kəndinə (Qusar), Şeyx Həydər məqbərəsi Məşədişəhərə (türbə Xızıda) tikildi. Bakının Şərq qapıları və Əlincə çayı üzərində körpü Naxçıvanda inşa olundu.

XVII əsr

XVII əsrdə Atəşgah Suraxanıda (2007-dən dövlət qoruğu) — «od yeri», «od səcdəgahı»; Şah I Abbas (Cümə) məscidi Gəncədə; Məscid (1663) Nardaranda; Şibli karvansarayı Təbrizdə; Kələxana məqbərəsi (1663) Şamaxıda (Sərkər Əbdulazim); Multan karvansarası İçərişəhərdə, Bakıda (hind tacirləri); Örtülü bazar Ordubadda; Sarı Aşuq məqbərəsi Laçında (1993-də ermənilər dağıtdı) tikildi.

Cümə məscidləri: Şamaxı (VIII əsr), Ərdəbil (XI əsr), Naxçıvan (XII əsr), Gəncə (XVII əsr).

Sənət və ədəbiyyat

Şeyx Səfi xalçası (1539): I Təhmasibin sifarişi ilə Təbriz ustalari — Şeyx Səfi məscidi üçün. 1893 — ingilislər alıb Londona apardı; Victoria and Albert Museum.

Lorenzo Lotto — XVI əsr italyan rəssamı; «Ailə» tablosunda Quba-Şirvan tipli xalçalar («Lotto» naxışları).

Təbriz — XVI əsrin əvvəlindən incəsənət miniatur ustaları mərkəzi.

Musiqi: Sultan Hüseyn musiqini qadağan edən fərmanlar verdi, lakin inkişaf dayandırılmadı. Şarden — İrəvan xan sarayında üç hissəli tamaşa; «Şərq operası» adlandırdı.

Mətnil sənəti: XVII əsr saray emalatxanalarında «əli» və «zərli» parçalar; naxışlı və təsvirli xalçalar.

Xronologiya

Səbəb-nəticə

Tipik səhvlər və qızıl qaydalar

• Azərbaycan türk dili — saray dili (fars deyil).
• Behzad — 1522 Təbriz kitabxanası; Sultan Məhəmməd — miniatür.
• Şeyx Səfi xalçası — 1539, I Təhmasib; Victoria and Albert Museum.
• Atəşgah — Suraxanı; Multan karvansarası — Bakı.
• İskəndər bəy Münşi — I Abbas tarixi; Vahid — Abbasnamə.

DİM qeydləri

• I İsmayıl — türk dilini dövlət dili etdi.
• Səyyahlar: della Valle, Şarden, Olearius, Kaempfer — türk dili təsdiqi.
• Əhsən ət-təvarix — Həsən bəy Rumlu; Abbasnamə — Vahid.
• XVI/XVII memarlıq abidələri siyahısı.
• 1539 Şeyx Səfi xalçası — Təbriz, I Təhmasib.