XVIII əsrin əvvəllərində Səfəvi dövlətinin vəziyyəti

VI fəsil — Azərbaycan XVIII əsrin birinci yarısında. XVIII əsrin əvvəli Səfəvi imperiyasının iqtisadi tənəzzülü, daxili böhran və 1722-ci il süqutuna aparan proseslərlə xarakterizə olunur. Son Səfəvi şahı Sultan Hüseyn (1694–1722) dövründə vəziyyət xüsusilə ağırlaşmış, dövlət həm daxili, həm də xarici səbəblər nəticəsində zəifləməyə başlamışdı.

Səfəvi dövlətinin iqtisadi tənəzzülü

Səfəvi iqtisadiyyatının süqutunun kökləri daxili və xarici amillərdə cəmlənirdi. Daxili səbəblər arasında suvarma sisteminin dağılması — kanalların baxımsız qalması nəticəsində əkinçilik azalmışdı. Pul böhranı yaranmış, saxta pul (qarabaş) dövrü başlamışdı. Şəhər iqtisadiyyatı çökmüş, əhali kəndlərə köçmüşdü. Rəsmi vəzifədarların korrupsiyası idarəetmə böhranını dərinləşdirmişdi.

Xarici amillər də iqtisadi tənəzzülü sürətləndirdi. Hindistanə dəniz yolu açıldığından Böyük İpək yolunun əhəmiyyəti azaldı, ipək ixracı — dövlət gəlirinin əsas mənbəyi — zəiflədi. Avropa mallarının bazarları bürüyərək yerli sənətkarlıq məhsullarına tələb azaldı.

Sultan Hüseynin tədbirləri (1694–1722)

Sultan Hüseyn böhranla mübarizə aparmaq üçün bir neçə tədbir gördü, lakin bunlar vəziyyəti köklü şəkildə düzəltmədi. O, Ərdəbildə sülalə türbələrindən dəyərli əşyalar sataraq xəzinəni doldurmağa çalışdı. 1699–1702-ci illərdə əhalinin siyahıya alınması həyata keçirildi — məqsəd vergi bazasını genişləndirmək idi, lakin nəticədə vergilər artdı və əhali üsyanlara getdi.

Əhalinin üsyanları

Vergi artımı və feodal zülm fonunda Şimali Azərbaycanda bir neçə üsyan baş verdi. 1707 və 1711-ci illərdə Cər-Balakən üsyanı Hacı Davud (Dədəli kəndindən dini xadim) rəhbərliyində Səfəvi idarəetməsinə qarşı aparıldı.

1719–1721-ci illərdə Şirvan üsyanı daha geniş xarakter daşıdı. Hacı Davud yenidən rəhbərlik etdi; ona Ahmed xan (Qaytaq) və Surxay xan (Qazıqumuq) müttəfiq oldular. Hacı Davud Dərbənddə həbs olunduqdan sonra qaçıb üsyanı davam etdirdi və Rusiyadan hərbi yardım istədi — bu, xarici güclərin Qafqaza cəlb olunmasının başlanğıcı sayılır.

• Hacı Davud — Üsyan rəhbəri
• Ahmed xan (Qaytaq) — Müttəfiq
• Surxay xan (Qazıqumuq) — Müttəfiq

Əfqan təhlükəsi

Daxili zəiflik fonunda 1709-cu ildə Mir Vays Hotaki Qəndaharda üsyan qaldırdı. 1720-ci illərdə Səfəvi dövləti sürətlə zəiflədi. 1722-ci ildə Mahmud Hotaki İsfahanı fəth etdi, Sultan Hüseyn taxtdan düşdü. II Tahmasib Əstərabadda özünü şah elan etdi — beləliklə, Səfəvi imperiyasının mərkəzi hakimiyyəti praktik olaraq süqut etdi.

Səbəb-nəticə

Xronologiya

• 1694–1722 — Sultan Hüseyn hakimiyyəti
• 1699–1702 — Əhalinin siyahıya alınması
• 1707, 1711 — Cər-Balakən üsyanı (Hacı Davud)
• 1709 — Qəndahar üsyanı (Mir Vays Hotaki)
• 1719–1721 — Şirvan üsyanı
• 1722 — İsfahanın fəth olması — Səfəvi süqutu

Tipik səhvlər və qızıl qaydalar

• Sultan Hüseyn (1694–1722) — son Səfəvi şahı; Şah Abbas deyil!
• 1709 Qəndahar ≠ 1722 İsfahan — fərqli illər, fərqli mərhələlər.
• Hacı Davud — Cər-Balakən və Şirvan üsyanlarının rəhbəri.
• İqtisadi səbəb: İpək yolu zəiflədi + saxta pul böhran.
• 1722-dən sonra Rusiya və Osmanlı hücum etdi (növbəti mövzu).

DİM qeydləri

• Səfəvi iqtisadi tənəzzülü — daxili (suvarma, pul, korrupsiya) + xarici (İpək yolu, Avropa malları).
• Sultan Hüseyn — 1699–1702 siyahıya alma; Ərdəbil türbə əşyalarının satışı.
• 1707, 1711 — Cər-Balakən; 1719–1721 — Şirvan üsyanı (Hacı Davud).
• 1709 — Qəndahar; 1722 — İsfahan (Hotaki).
• XVIII əsrin əvvəli = tənəzzül + üsyanlar + 1722 süqut.