Azərbaycan uğrunda Rusiya və Osmanlı mübarizəsi

1722–1725-ci illər Azərbaycanda Rusiya və Osmanlı imperiyaları arasında Azərbaycan torpaqları uğrunda mübarizə başladı. Səfəvi imperiyasının 1722-ci ildə süqutundan sonra yaranmış boşluq hər iki qonşu dövlətin diqqətini cəlb etdi: I Pyotr şimaldan Xəzərə enmək, Osmanlı sultan III Ahmed isə qərbdən Cənubi Qafqazı tutmaq istəyirdi.

Rusiyanın hazırlığı — Pyotr I

I Pyotr (1682–1725) uzun müddət Xəzər sahillərinə çıxış axtarmışdı. Bu məqsəd üçün bir neçə addım atıldı: 1713-də Rusiya ilə Osmanlı arasında «dostluq və ticarət» müqaviləsi bağlandı; 1717-də Artemi Volinski Səfəvi paytaxtına göndərildi; 1720-ci ildə Xəzər sahilinin topografik tədqiqi aparıldı (Nargin, Vulf, Peşçanı adaları). 1722-ci ilin iyulunda Pyotr manifesto ilə yürüşünü «Səfəvi şahını qorumaq» kimi izah etdi.

Volinski missiyasının tapşırıqları Xəzərin qərb sahilini öyrənmək, sosial-siyasi vəziyyəti araşdırmaq, ticarət yollarını müəyyənləşdirmək və Şirvanda rus konsulluğu açmağa çalışmaq idi.

• 1713 — Rusiya–Osmanlı «dostluq və ticarət» müqaviləsi
• 1717 — Artemi Volinski Səfəvi paytaxtına göndərildi
• 1720 — Xəzər sahilinin topografik tədqiqi (Nargin, Vulf, Peşçanı adaları)
• 1722 iyul — Manifesto — yürüşü «Səfəvi şahını qorumaq» kimi izah etdi

Rusiyanın Xəzər yürüşü (1722–1723)

1722-ci ilin iyununda Pyotr Astraxandan yürüşə başladı. Avqustda Dərbənd müqavimət göstərmədi; İmamqulu bəy açarları təslim etdi. 1722-ci ilin sonunda Rəşt (Gilan) işğal olundu, 1723-cü ilin iyulunda isə Bakı rusların əlinə keçdi.

Pyotrun Dərbənddən geri qayıtmasının səbəbləri İsveç ilə yeni müharibə təhlükəsi, Osmanlının etirazı və Xəzərdə tufan — təchizat gəmilərinin batması idi.

1723 Sankt-Peterburq müqaviləsi

Rusiya ilə Səfəvi (II Tahmasib) tərəfi arasında 1723 Sankt-Peterburq müqaviləsi imzalandı. Rusiyaya Dərbənd, Bakı, Gilan, Mazandaran, Əstərabad keçdi; Rusiya öhdəlik götürdü ki, Səfəvi dövlətinə (II Tahmasib) Əfqanlara qarşı hərbi yardım göstərsin. Səfəvi tərəfindən İsmayıl bəy imza etdi.

• Rusiyaya keçdi — Dərbənd, Bakı, Gilan, Mazandaran, Əstərabad
• Rusiya öhdəliyi — Səfəvi dövlətinə (II Tahmasib) hərbi yardım — Əfqanlara qarşı
• Səfəvi tərəfi — İsmayıl bəy imza etdi

Osmanlının hücumu (1724–1725)

Osmanlı 1724-cü il Qafqazda geniş hücumə başladı. 1724-də Naxçıvan və Ordubad tutuldu; 1725-ci ilin avqustunda Təbriz və Gəncə işğal olundu; 1725-ci ilin sonunda Ərdəbil də osmanlıların əlinə keçdi.

1724 İstanbul müqaviləsi ilə Rusiya və Osmanlı Cənubi Qafqazı bölüşdü: Rusiya şimal-şərqi (Dərbənd, Bakı, Gilan, Mazandaran, Əstərabad) saxladı, Osmanlı isə qərb və mərkəzi (Təbriz, Gəncə, Naxçıvan, Qarabağ və s.) torpaqları ələ keçirdi.

Azərbaycanda Rusiya idarəetməsi (1723–1735)

Rusiya işğal etdiyi ərazilərdə komendantlıq sistemi — hərbi idarəetmə tətbiq etdi. İpək və neft (Bakı) rusların nəzarətində idi. Pyotr I ermənilərin Xəzəryan vilayətlərinə köçürülməsi siyasətini həyata keçirdi (1724 fərmanı).

Osmanlı idarəetməsi (1724–1735)

Osmanlılar 1724–1735 ərzində vilayət–sancaq–mahal sistemi qurdu, vergi dəftərləri və müqatiə sistemi tətbiq etdi, zəif qruplara müvəqqəti vergi azadlığı verdi.

• Vilayət (eyalət) — Osmanlı sərkərdəsi
• Sancaq — Sancaqbəyi (yerli feodal)
• Mahal, nahiyə — Naiblər

Üsyanlar (1720-ci illər)

Rus və osmanlı işğalı altında Muğan, Astara, Bakı, Salyan, Qarabağ ərazilərində üsyanlar baş verdi. 1724-cü ildə Fatimə xanım Salyanda üsyan qaldırdı.

Səbəb-nəticə

DİM qeydləri

• Volinski — 1717 missiya; 1722 manifesto — Pyotr I.
• 1723 Sankt-Peterburq — Dərbənd, Bakı, Gilan, Mazandaran, Əstərabad → Rusiya.
• 1724 İstanbul — Azərbaycan torpaqlarının bölünməsi.
• Osmanlı: 1724 Naxçıvan; 1725 Təbriz, Gəncə, Ərdəbil.
• Komendantlıq (Rusiya) vs vilayət-sancaq (Osmanlı) idarəetməsi.
• Fatimə xanım — 1724 Salyan üsyanı.