Azərbaycan torpaqlarının azad edilməsi

1729–1735-ci illər Azərbaycanda Nadir xan Əfşar rəhbərliyində Osmanlı və Rusiya işğalından Azərbaycan torpaqlarının azad edilməsi prosesi başladı. Kitabda bu mövzu 37-ci bölmə — Səfəvi dövlətinin son günlərindən Nadir Şah elan edilənə qədər — kimi verilir.

Nadir xanın əfqanları qovması

1720-ci illərin sonu — Səfəvi dövləti dağılmış, Əfqanlar İranda hakimiyyət saxlayırdı. 1729-cu ildə Damqan yaxınlığında Nadir Əfqanları məğlub etdi. 1730-cu ildə İsfahan azad edildi və II Tahmasib Nadiri vizir elan etdi. Beləliklə, Nadir həm daxili, həm də xarici düşmənlərə qarşı aparıcı siyasi-hərbi qüvvəyə çevrildi.

Osmanlı və rus qoşunlarının çıxarılması (1730–1735)

1730-cu il — Nadir Osmanlıya hücum etdi. Həmədan və Kirmansah azad edildi; 1730–1731-ci illərdə Təbriz və Ərdəbil osmanlılardan geri alındı. 1731-ci ildə İravan və Həmədan yaxınlığında məğlubiyyət osmanlılara bəzi şəhərləri geri qaytarmağa imkan verdi, lakin 1734-cü ildə Şamaxı və Gəncə azad edildi. 1735-ci ildə Dərbənd və Bakı — Rusiya qoşunları çıxdı.

• 1730 — Həmədan, Kirmansah
• 1730–1731 — Təbriz, Ərdəbil azad edildi
• 1731 — İravan və Həmədan yaxınlığında məğlubiyyət — Osmanlı bəzi şəhərləri geri aldı
• 1734 — Şamaxı, Gəncə azad edildi
• 1735 — Dərbənd, Bakı — Rusiya qoşunları çıxdı

Müqavilələr

Osmanlı və Rusiya ilə ayrı-ayrı müqavilələr bağlandı. 1732 Kirmansah müqaviləsi (Osmanlı) ilə Araz çayı sərhəd elan olundu — Arazın şimalı Osmanlıya verildi. 1732 Rəşt müqaviləsi (Rusiya) ilə Rusiya Xəzəryan vilayətlərini (Gilan, Mazandaran, Əstərabad) tərk etdi, rus tacirlərinə ticarət güzəşti verildi. 1735 Gəncə müqaviləsi (Rusiya) ilə rus ordusu Xəzər vilayətlərini tam tərk etdi; Terek çayının cənubu Səfəvilərə qaytarıldı; Üçmüədzin yaxınlığında döyüşdə ruslar geri çəkildi.

Osmanlı idarəetməsi dövründə (1724–1735) — xatırlatma

Osmanlılar 1724–1735 ərzində vilayət–sancaq–mahal sistemi qurmuş, müqatiə — vergi yığım hüququnu müqavilə ilə vermişdi. Hacı Davud Şirvan xanlığında fəaliyyət göstərmiş, sonra Surxay xan onu əvəz etmişdi.

Azadetmənin nəticəsi

1735-ə qədər əsasən Osmanlı və Rusiya qoşunları Azərbaycandan çıxarıldı. Təbriz, Gəncə, Şamaxı, Naxçıvan, Bakı, Dərbənd Səfəvi (Nadir) idarəetməsinə qayıtdı. 1736-cı ildə Muğan qurultayında Nadir şah elan edildi (növbəti mövzu).

Səbəb-nəticə

Tipik səhvlər və qızıl qaydalar

• 1732 Rəşt — Rusiya; 1732 Kirmansah — Osmanlı; 1735 Gəncə — Rusiya!
• Araz çayı — 1732 Kirmansahdan sonra sərhəd.
• Bakı 1735-ə qədər Rusiyada idi — 1723-dən dərhal azad olmadı!
• Nadir 1736-da şah oldu — azadetmə 1735-ə qədər davam etdi.
• 1731 məğlubiyyət — Osmanlı müvəqqəti geri qaytardı.

DİM qeydləri

• Nadir xan — əvvəlcə II Tahmasibin viziri; Əfqanları 1729–1730 qovdu.
• 1730 — Həmədan, Kirmansah; 1734 — Şamaxı, Gəncə.
• 1732 Rəşt (Rusiya), 1732 Kirmansah (Osmanlı), 1735 Gəncə (Rusiya).
• 1735 — Dərbənd, Bakı azad; Terek cənubu qaytarıldı.
• 1736 Muğan — Nadir şah (növbəti mövzu).