Azərbaycan tarixi · Yeni dövr · XVIII əsrin I yarısı
Nadir şah Əfşar imperiyası
Nadir şah Əfşar imperiyası
1736–1747-ci illər — 38-ci mövzu: Nadir şah Əfşar imperiyası. 1736-cı il Muğan qurultayında Nadir şah elan edildi, Səfəvi sülaləsi ləğv olundu, Afşar dövləti yaradıldı. 1747-ci il Nadir öldürüldü — imperiya parçalandı.
1736 Muğan qurultayı
Muğan qurultayında Nadir xan şah elan edildi (Nadir şah), yeni Afşar dövləti yaradıldı və Səfəvi sülaləsinin hakimiyyəti rəsmən sona çatdı. Şah seçilməsinə Ziyadoğlu, Otuziki, Kəbirli, Cavanşir tayfa liderləri etiraz etdilər; onlar sürgün edildi (Xorasan) və ya inzibati cəhətdən zəiflədildi.
- Nadir xan — Şah elan edildi (Nadir şah)
- Afşar dövləti — Yeni imperiya yaradıldı
- Səfəvi sülaləsi — Hakimiyyətin sonu
İnzibati islahatlar
Nadir mərkəzləşmiş dövlət yaratmaq üçün bəzi vəzifələr ləğv etdi, etibarlı adamları təyin olundu. Paytaxt Məşhəd oldu. Ölkə 4 bəylərbəyliyə bölündü: Məşhəd, Təbriz, Şiraz və dördüncü vilayət. Vergi nağd pul ilə toplanırdı; iqta azaldıldı; vaqf torpaqları müsadirə olundu.
- 1 — Məşhəd
- 2 — Təbriz
- 3 — Şiraz
- 4 — (dördüncü vilayət)
Vergi nağd pul ilə toplanırdı; iqta azaldıldı; vaqf torpaqları müsadirə olundu.
Hərbi islahatlar
Rəyyət hərbi xidmətə cəlb olundu. Ordu əsasən süvari idi; zamburak (top) geniş istifadə olundu. Donanma Xəzər dənizi və Fars körfəzində fəaliyyət göstərirdi — İngiltərə, Hollandiya, Rusiya ilə danışıqlar aparıldı. Nadirin ordusunda Azərbaycan türkü elementi güclü idi; fərmanlar türk dilində yazılırdı.
Dini siyasət
Sünni–şiə yanaşma yaratmaq cəhdi (vahid «ümmət») göstərildi. Dövlət dünyəvi (sekulyar) xarakter daşıdı — dini xadimlər dövlət işinə müdaxilə edə bilmirdi.
Xarici siyasət və uğurlar
1738–1739-cu illərdə Qəndahar, Bəğdad, Dəhli (Hindistan) fəth olundu. Imperiya maksimum genişliyə çatdı — Qafqazdan Hindistana. Şah I Abbas ilə oxşarlıq: Osmanlıya qarşı müharibə, islahatlar, «Azərbaycan» vilayəti, mərkəzləşmə.
Nadirə qarşı üsyanlar
| Üsyan | İl | Qeyd |
|---|---|---|
| Astara, Cər-Balakən | 1734, 1738 | Şimal-şərqdə |
| I Sam Mirzə | 1743 | Şirvan; edam olundu |
| II Sam Mirzə | 1743 | Ağsu yaxınlığında məğlub; Gürcüstana qaçdı |
| Hacı Çələbi | 1743–1746 | Şəki üsyanı |
| III Sam Mirzə | 1747 | Təbriz; Nadir öldükdən sonra |
Nadirin Şamaxı siyasəti
1734-cü ildə Nadir Şamaxı osmanlılardan azad etdi, lakin şəhəri yandırdı. Əhalini **Ağsu (Yeni Şamaxı)**ya köçürdü.
1747 — imperiyanın süqutu
1747 iyun — Nadir şah saray fitnəsi nəticəsində öldürüldü. Davamlı müharibələr, ağır vergilər və sosial ziddiyyətlər feodal parçalanmanı sürətləndirdi. Nəticə: Afşar imperiyası dağıldı — Quba, Şəki, Qarabağ, Bakı xanlıqları yaranmağa başladı (növbəti bölmə).
| Səbəb | Qeyd |
|---|---|
| Davamlı müharibələr | Əhali yoruldu |
| Ağır vergilər | Üsyanlar gücləndi |
| Sosial ziddiyyətlər | Feodal parçalanma |
Səbəb-nəticə
| Səbəb | Nəticə |
|---|---|
| 1736 Muğan qurultayı | Afşar imperiyasının yaranması |
| Hərbi uğurlar (1738–1739) | Hindistan yürüşü, zirvə |
| Ağır vergi, sürgün siyasəti | 1743–1747 üsyanlar |
| 1747 öldürülmə | Imperiyanın parçalanması |
DİM qeydləri
- 1736 Muğan — Nadir şah; Səfəvi sülaləsi ləğv; Afşar dövləti.
- Paytaxt Məşhəd; bəylərbəyiliklər: Məşhəd, Təbriz, Şiraz.
- 1738–1739 — Qəndahar, Dəhli; imperiyanın zirvəsi.
- 1743 — I və II Sam Mirzə üsyanları (Şirvan); 1743–1746 — Şəki (Hacı Çələbi).
- 1747 — Nadir öldürüldü; xanlıqlar dövrü başlayır.
- Nadir ≠ Səfəvi — Afşar sülaləsi; dünyəvi dövlət.