Azərbaycanın cənub xanlıqları

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 111–112 / §39

VII fəsil — Azərbaycan xanlıqlar dövrü XVIII əsrin ortasından XIX əsrin I rübünə qədər davam etmiş, Cənubi Azərbaycan torpaqlarında da ayrı-ayrı siyasi vahidlərin yaranması ilə xarakterizə olunur. 1747-ci ildə Nadir şahın öldürülməsindən sonra Afşar imperiyası parçalandı və cənubda müstəqil xanlıqlar meydana gəldi. Bu proses yalnız siyasi boşluqdan yaranmamışdı — feodal cəmiyyətin daxili xüsusiyyətləri parçalanmanı sürətləndirdi.

Parçalanmanın səbəbləri dörd istiqamətdə cəmlənir. Birincisi, iqtisadi əlaqələrin zəifliyi idi: imperiya daxilində vahid bazar yox idi, regionlar bir-birindən təcrid olunmuşdu. İkincisi, müxtəlif pul vahidləri və ölçü sistemlərinin mövcudluğu ticarəti çətinləşdirirdi — hər xanlıq öz pulunu, öz çəkisini tanıyırdı. Üçüncüsü, feodal müstəqillik artmışdı: yerli bəy və xanlar mərkəzdən asılı olmadan idarəetmə qurmaq istəyirdi. Dördüncüsü isə parçalanma prosesinin özü idi — bir xanlıq ayrılandıqca digərləri də müstəqillik iddiasına meylləndi.

Cənubi Azərbaycanda ən güclü xanlıqlardan biri Urmiya xanlığı idi. Fətəli xan Əfşar (1747–1763) Əfşar tayfasının nüfuzlu nümayəndəsi olub, Urmiya şəhərini paytaxt seçdi, lakin sonradan mərkəzi Təbrizə köçürdü. Fətəli xan hərbi gücü və siyasi bacarığı sayəsində geniş ərazini tabe etdi: Təbriz, Xoy, Qaradağ, Marağa, Sarab, Qarabağ, İrəvan və Şəki xanlıqları müxtəlif dövrlərdə onun tabeliyinə keçdi. Onun siyasəti cənubda vahid dövlət bərpasına yönəlmişdi.

Lakin Fətəli xanın uğurları davamlı olmadı. 1759-cu ildə Pənahəli xan Cavanşir (Qarabağ) tabe edildi — bu, Fətəlinin şimal istiqamətində genişlənməsinin mühüm addımı idi. 1761-ci ildə Qaraçəmən yaxınlığında və Ucan ərazisində döyüşlər baş verdi; burada Şahbaz xanın xəyanəti Fətəli xanın mövqeyini sarsıtdı. 1762–1763-cü illərdə Kərim xan Zənd Urmiya xanlığını işğal etdi və Fətəli xan Əfşar hakimiyyətdən düşdü. Beləliklə, Urmiya xanlığı Zənd dövlətinin tabeliyinə keçdi.

Fətəli xanın süqutundan sonra cənubda digər xanlıqlar da formalaşdı. Xoy xanlığında əvvəlcə Şahbaz xan, sonra Əhməd xan (1763–1786) hakimiyyət saxladı — Əhməd xanın NİTQ (Nadir İran Güclü Xan) adı ilə tanınması onun siyasi iddialarını göstərir. Təbriz xanlığında Əmiraslan xan, Ərdəbil xanlığında Bədir xan, Qaradağ xanlığında isə Kazım xan hakimiyyət qurdu. Bu xanlıqlar bir-birindən asılı və ya müstəqil idarəetmə formaları ilə mövcud idi; onların yaranması Azərbaycanın vahid siyasi məkanının parçalanmasının cənub istiqamətində davamı idi.

Cənub xanlıqları Şimali Azərbaycan xanlıqlarından (Quba, Şəki, Qarabağ) coğrafi, siyasi və iqtisadi cəhətdən fərqlənirdi. Cənubda Zənd və Qacar təzyiqi, şimalda isə Rusiya yürüşləri dominant xarici amillər idi. DİM imtahanında cənub xanlıqlarını ayrıca mövzu kimi öyrənmək vacibdir — xüsusilə Fətəli xan Əfşar ilə Fətəli xan Qubanı qarışdırmamaq lazımdır.

Xronologiya

• XVIII əsr ortası – XIX əsr I rübü — Xanlıqlar dövrü
• 1747 — Nadir şah öldürüldü — parçalanma başladı
• 1747–1763 — Fətəli xan Əfşar — Urmiya xanlığı; paytaxt Urmiya → Təbriz
• 1759 — Pənahəli xan tabe edildi
• 1761 — Qaraçəmən/Ucan — Şahbaz xəyanəti
• 1762–1763 — Kərim xan Zənd Urmiyanı işğal etdi
• 1763–1786 — Xoy — Şahbaz, Əhməd xan (NİTQ)
• XVIII əsr II yarısı — Təbriz (Əmiraslan), Ərdəbil (Bədir), Qaradağ (Kazım)

Səbəb-nəticə

Tipik səhvlər

• Fətəli xan Əfşar Urmiya xanlığındadır — Fətəli xan Quba (Şimali Azərbaycan) ilə qarışdırma!
• 1761 Qaraçəmən/Ucan ≠ 1762–1763 Zənd — ardıcıl, lakin fərqli hadisələrdir.
• Cənub xanlıqları Şimali Azərbaycan xanlıqlarından (Quba, Şəki, Qarabağ) ayrıdır.
• 1747 — parçalanmanın başlanğıcı; Nadir öldürüldükdən sonra xanlıqlar yaranır.
• Parçalanma səbəbləri dörd: iqtisadi əlaqə zəifliyi, müxtəlif pul/ölçü, feodal müstəqillik, parçalanma prosesi.

DİM qeydləri

• VII fəsil — xanlıqlar dövrü; XVIII əsr ortası – XIX əsr I rübü.
• Fətəli xan Əfşar (1747–1763) — Urmiya xanlığı; paytaxt Urmiya → Təbriz.
• Tabe etdiyi xanlıqlar: Təbriz, Xoy, Qaradağ, Marağa, Sarab, Qarabağ, İrəvan, Şəki.
• 1759 Pənahəli; 1761 Qaraçəmən/Ucan — Şahbaz xəyanəti.
• Kərim xan Zənd (1762–1763) — Urmiyanın işğalı.
• Digər cənub xanlıqları: Xoy (Əhməd/NİTQ), Təbriz (Əmiraslan), Ərdəbil (Bədir), Qaradağ (Kazım).