Şəki xanlığı

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 114–115 / §40

Şəki xanlığı Şimali Azərbaycanda yaranan ən güclü və müstəqil siyasi vahidlərdən biri idi. Xanlıq Gələsən-Görəsən qalası və digər müdafiə istehkamatları ilə tanınırdı; dağlıq relyef Şəkinin həm müdafiə, həm də siyasi müstəqilliyini qorumağa imkan verirdi. Şəki xanlığının tarixi 1743-cü ildən başlayır — bu, 1747 parçalanmasından əvvəldir və DİM imtahanında vacib detaldır.

Hacı Çələbi xan xanlığın banisi sayılır. O, 1743-cü ildə Nadir şaha qarşı Şəki üsyanını başlatmış, lakin sonradan siyasi balans saxlayaraq müstəqil idarəetmə qurdu. 1747-ci ildə Nadir şahın öldürülməsindən sonra Şəki ilk müstəqil xanlıqlardan biri oldu. Hacı Çələbin siyasəti yerli feodalların maraqlarını qorumaq və Şəkinin müstəqilliyini təmin etmək idi; o, həm daxili idarəetmə, həm də hərbi müdafiə baxımından xanlığı möhkəmləndirdi.

Hərbi hadisələr xanlığın tarixində mühüm yer tutur. 1748-ci ildə Bayat yaxınlığında Pənahəli xan Cavanşirlə döyüş baş verdi — Şəki qüvvələri uğur qazandı. 1752-ci ildə isə Qızılqaya döyüşü keçirildi; burada II Irakli xanın xəyanəti aşkar oldu — o, Gəncə, İrəvan, Naxçıvan, Qarabağ və Qaradağ xanlıqlarını Şəkiyə qarşı ittifaqda birləşdirmişdi. Bu döyüşlər xanlığın ərazi bütövlüyünü qorumaq üçün aparılmış mühüm hərbi əməliyyatlardır.

1755-ci ildə Şəki qüvvələrinin Şirvana yürüşü uğursuz oldu — bu, xanlığın genişlənmə siyasətinə mane oldu. Hacı Çələbi xandan sonra hakimiyyət ardıcıl olaraq Ağakişi xana (1755–1759), sonra Hüseyn xana (1759–1779) keçdi. Hüseyn xan dövründə 1769-cu ildə Quba müqaviləsi imzalandı — bu, Şəki və Quba xanlıqları arasında sərhəd və təsir dairəsinin müəyyənləşdirilməsi idi.

Məhəmmədhəsən xan dövründə Şəki xanlığı mədəni və inzibati cəhətdən zirvəyə çatdı. O, qanunnamə qəbul etdi — bu sənəd xanlıqda idarəetmə, vergi, torpaq və sosial münasibətləri tənzimləyirdi. Qanunnamə Şəki xanlığının inkişaf etmiş dövlət quruluşuna malik olduğunu göstərir; bu, digər xanlıqlarda nadir hallarda rast gəlinən hüquqi sənəd idi.

Səlim xan dövründə xanlığın taleyi dəyişdi. 1805-ci ildə Kürəkçay müqaviləsi imzalandı — Şəki xanlığı Rusiyanın himayəsinə keçdi. Lakin xanlıq qısa müddət sonra tam ləğv olundu: 1819-cu ildə Şəki xanlığı rəsmi olaraq ləğv edildi, şəhərə rus komendantı təyin olundu və Rusiya idarəetməsinə birləşdirildi. 1805 himayə, 1819 tam ləğv — bu iki ili qarışdırmamaq vacibdir.

Mədəni həyat

Şəki xanlığı mədəni həyat baxımından da zəngin idi. Şəki xanlarının sarayı (sonradan UNESCO irsi) bu dövrdə formalaşmağa başlamışdı. Xanlıqda ticarət yolları İran, Rusiya və Qafqaz daxili regionları ilə birləşirdi. Gələsən-Görəsən qalası həm müdafiə, həm də siyasi mərkəz funksiyasını daşıyırdı.

Hökmdarlar

Xronologiya

• 1743 — Hacı Çələbi xan — Nadir üsyanı; xanlığın banisi
• 1747 — İlk müstəqil xanlıqlardan biri
• 1748 — Bayat döyüşü (Pənahəli ilə)
• 1752 — Qızılqaya — II Irakli xəyanəti
• 1755 — Şirvan yürüşü — uğursuz
• 1755–1759 — Ağakişi xan
• 1759–1779 — Hüseyn xan; 1769 Quba müqaviləsi
• 1805 — Kürəkçay müqaviləsi (Səlim xan)
• 1819 — Xanlığın ləğvi; rus komendantı

Tipik səhvlər

• Hacı Çələbi xan 1743-də fəaliyyət göstərib — 1747 parçalanmasından əvvəl!
• 1805 Kürəkçay — himayə; 1819 — tam ləğv + komendant. İki fərqli il!
• Bayat (1748) və Qızılqaya (1752) — Şəki xanlığı döyüşləri; II Irakli xəyanəti.
• 1755 Şirvan yürüşü uğursuz — genişlənmə dayandı.
• Məhəmmədhəsən xanın qanunnaməsi — Şəki xanlığına xas sənəd.

DİM qeydləri

• Banisi: Hacı Çələbi xan (1743); Gələsən-Görəsən qalası.
• 1747 — ilk müstəqil xanlıqlardan biri.
• Döyüşlər: 1748 Bayat, 1752 Qızılqaya (II Irakli xəyanəti), 1755 Şirvan (uğursuz).
• Hüseyn xan (1759–1779) — 1769 Quba müqaviləsi.
• Məhəmmədhəsən xan — qanunnamə.
• 1805 Kürəkçay (Səlim xan) → 1819 ləğv + komendant.