Quba xanlığı

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 115–117 / §41

Quba xanlığı Şimali Azərbaycanda yaranan ən geniş əraziyə malik xanlıqlardan biri idi. Xanlıq əvvəlcə Xudatda mərkəzləşmiş, sonra Quba şəhərinə köçürülmüşdü. Hüseynəli xan (1726/1747) xanlığın əsasını qoydu — bəzi mənbələrdə xanlığın yaranması 1726, bəzilərində isə 1747 ilə göstərilir; hər iki tarix DİM kontekstində vacibdir. Lakin ən parlaq dövr Fətəli xan (1758–1789) hakimiyyətində yaşandı.

Hüseynəli xan Nadir şah dövründə də fəaliyyət göstərmiş, sonradan müstəqil xanlıq yaradaraq Şimali Azərbaycanda öz təsir dairəsini formalaşdırmışdı. O, 1726-cı ildə (və ya 1747-ci ildə) Quba xanlığını qurdu və paytaxtı əvvəl Xudatda, sonra Qubada saxladı. Bu dövr xanlığın siyasi təməlinin qoyulması mərhələsidir.

Fətəli xan (1758–1789) Quba xanlığının ən güclü hökmdarı idi. O, daxili islahatlarla yanaşı geniş hərbi genişlənmə siyasəti həyata keçirdi. Fətəli xan vergi sistemini yenidən qurdu — vergi cədvəlləri müxtəlif regionlara görə fərqlənirdi. Əhalinin köçürülməsi siyasəti həyata keçirildi: məğlub edilmiş ərazilərdən əhali Quba torpaqlarına köçürülür, beləliklə xanlığın etnik və iqtisadi strukturu dəyişirdi. Qonşu xanlıqların birləşdirilməsi isə Fətəlinin əsas xarici siyasət istiqaməti idi.

Fətəli xanın genişlənməsi ardıcıl addımlarla həyata keçirildi. 1759-cu ildə Dərbənd birləşdirildi — bu, Şimali Qafqazda strateji mövqeni Qubaya verdi. 1767-ci ildə Bakı tabe edildi; burada nikah diplomatiyası da tətbiq olundu — Fətəli xan öz qızını Bakı xanının oğlu ilə evləndirərək şəhəri siyasi yolla da nəzarət altında saxladı. 1768-ci ildə Şamaxı tabe edildi. Eyni il Cavad xan (Gəncə) və Lənkəran xanlığı da Fətəlinin təsir dairəsinə daxil oldu.

1774-cü ildə Gavduşan yaxınlığında Şəki xanlığına qarşı döyüş baş verdi — Fətəli xan uğur qazandı. 1775-ci ildə Rusiya Medem missiyası vasitəsilə Quba ilə münasibət qurmağa çalışdı. Lakin 1780–1781-ci illərdə cənuba (Lənkəran istiqamətinə) yürüş uğursuz oldu. 1785-ci ildə Lənkəran və Şəki xanlıqları Quba asılılığına keçdi. 1789-cu ildə Fətəli xan öldü — onun ölümü xanlığın zəifləməsinin başlanğıcı oldu.

Fətəli xandan sonra Quba xanlığı daxili parçalanma və xarici təzyiq altında qaldı. 1806-cı ildə Rusiya Quba xanlığını işğal etdi; 1810-cu ildə isə xanlıq tamamilə Rusiya tabeliyinə keçdi. Beləliklə, Şimali Azərbaycanda ən güclü xanlıqlardan biri müstəmləkə idarəetməsinə tabe oldu.

İqtisadi və mədəni həyat

Quba xanlığının iqtisadi həyatı kənd təsərrüfatı, xalça toxuculuğu və dəniz ticarəti (Dərbənd limanı) üzərində qurulmuşdu. Fətəli xanın vergi cədvəli müxtəlif regionlara görə fərqlənirdi — hər tabe edilmiş ərazi öz vergi öhdəliyini daşıyırdı. Köçürmə siyasəti xanlığın etnik tərkibini dəyişdirdi: məğlub edilmiş ərazilərdən gələn əhali Quba torpaqlarına yerləşdirilirdi. Quba xanlığı mədəni mərkəz rolunu da oynayırdı — xalça, memarlıq və şeir bu dövrdə inkişaf etdi. Hüseynəli xanın paytaxtı Xudatdan Qubaya köçürməsi xanlığın mərkəzləşmə prosesini göstərir.

Xronologiya

• 1726/1747 — Hüseynəli xan — Quba xanlığı; Xudat → Quba
• 1758–1789 — Fətəli xan hakimiyyəti; vergi, köçürmə, birləşdirmə
• 1759 — Dərbənd birləşdirildi
• 1767 — Bakı — nikah diplomatiyası
• 1768 — Şamaxı; Cavad + Lənkəran
• 1774 — Gavduşan döyüşü (Şəki ilə)
• 1775 — Rusiya Medem missiyası
• 1780–1781 — Cənuba yürüş — uğursuz
• 1785 — Lənkəran + Şəki asılılığı
• 1789 — Fətəli xanın ölümü
• 1806/1810 — Rusiya işğalı

Səbəb-nəticə

Tipik səhvlər

• Fətəli xan Quba xanlığındadır — Fətəli xan Əfşar (Urmiya) ilə qarışdırma!
• 1767 Bakı, 1768 Şamaxı — ardıcıl illər; 1785 Lənkəran/Şəki.
• 1806 işğal başlanğıcı, 1810 tam tabelik — iki mərhələ.
• 1774 Gavduşan — Şəki ilə döyüş, Fətəli xanın uğuru.
• 1780–1781 cənub yürüşü uğursuz — 1785 Lənkəran/Şəki asılılığından əvvəl.

DİM qeydləri

• Banisi: Hüseynəli xan (1726/1747); paytaxt Xudat → Quba.
• Zirvə: Fətəli xan (1758–1789) — vergi, köçürmə, birləşdirmə cədvəli.
• Birləşdirmə: 1759 Dərbənd, 1767 Bakı, 1768 Şamaxı, 1785 Lənkəran/Şəki.
• 1774 Gavduşan; 1775 Medem; 1780–1781 cənub yürüşü uğursuz.
• 1806/1810 — Rusiya işğalı.