Qarabağ xanlığı

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 117–119 / §42

Qarabağ xanlığı Cənubi Azərbaycanda (Qarabağ regionunda) yaranan mühüm siyasi vahid idi. Xanlıq həm xan idarəetməsi, həm də məlikliklər sistemi ilə xarakterizə olunurdu — bu, Qarabağın unikal siyasi strukturu idi. Pənahəli xan Cavanşir (1748) xanlığın banisi olub, Cavanşir tayfasının lideri idi və Nadir şah dövründə də fəaliyyət göstərmişdi.

1748-ci ildə Pənahəli xan Qarabağ xanlığını yaratdı. O, müdafiə məqsədilə ardıcıl olaraq bir neçə qala tikdirdi. Bayat qalası ilk müdafiə məntəqəsi idi; sonra Şahbulaq qalası inşa olundu. 1752-ci ildə Ballıqaya qalası da tikildi. 1757-ci ildə Xatin arxı (Xatin dağı arxasında) qalası quruldu — bu, xanlığın cənub sərhədini qoruyurdu. Nəhayət, Şuşa (Pənahabad) qalası tikildi və sonradan Qarabağ xanlığının mərkəzi oldu.

Qalaların tikintisi cədvəli belədir:

• Bayat — İlk müdafiə qalası
• Şahbulaq — Müdafiə istehkamatı
• Ballıqaya — 1752 — tikinti
• Xatin arxı — 1757 — cənub sərhədi
• Şuşa (Pənahabad) — Xanlığın son mərkəzi

Qarabağ xanlığı ərazisində məlikliklər (kiçik feodal dövlətlər) mövcud idi. Onların ardıcıllığı: Varanda → Xaçın → Dizaq → Çiləbörd → Talış. Məlikliklər xanlıq daxilində müəyyən dərəcədə müstəqil idarəetmə hüququna malik idi; xan onları tabe saxlayırdı, lakin daxili məsələlərdə məliklər müstəqil qərar verirdi.

1759-cu ildə Urmiyalı Fətəli xan Əfşar Qarabağa təzyiq göstərdi və Pənahəli xan müvəqqəti tabe oldu. Pənahəli xan öldükdən sonra hakimiyyət oğlu İbrahimxəlil xana (1763–1806) keçdi. İbrahimxəlil xan Qarabağ xanlığının ən uzunmüddətli hökmdarı idi — onun 43 illik hakimiyyəti xanlığın mədəni və iqtisadi zirvəsi sayılır.

İbrahimxəlil xan dövründə Şuşa mədəni və iqtisadi mərkəzə çevrildi. 1780-ci ildə o, Gəncəyə yürüş etdi; 1780–1781-ci illərdə Quba xanlığı (Fətəli xan) ilə müharibə apardı. 1795-ci ildə Ağa Məhəmməd xan Qacar Şuşanı 33 gün mühasirə etdi — Qarabağ ciddi təzyiq altında idi. 1805-ci ildə Kürəkçay müqaviləsi imzalandı — Qarabağ xanlığı Rusiyanın himayəsinə keçdi. 1822-ci ildə xanlıq tamamilə ləğv edildi.

Mədəni həyat

Qarabağ xanlığı mədəni həyat baxımından da zəngin idi. Şuşa şəhəri İbrahimxəlil xan dövründə «Qafqazın musiqi paytaxtı» adını qazanmışdı — Molla Panah Vaqif məhz bu dövrdə Şuşada yaşayıb yaradıcılıq aparmışdı. Xanlıqda Pənahabadi pulu zərb olunurdu.

Hökmdarlar

Xronologiya

• 1748 — Pənahəli xan — Qarabağ xanlığının yaranması
• 1748–1757 — Bayat, Şahbulaq, Ballıqaya, Xatin arxı, Şuşa tikintisi
• 1759 — Urmiyalı Fətəli xan təzyiqi
• 1763–1806 — İbrahimxəlil xan hakimiyyəti
• 1780 — Gəncəyə yürüş
• 1780–1781 — Quba ilə müharibə
• 1795 — Ağa Məhəmməd Qacar — 33 gün Şuşa mühasirəsi
• 1805 — Kürəkçay müqaviləsi
• 1822 — Qarabağ xanlığının ləğvi

Tipik səhvlər

• Pənahəli xan 1748-də xanlıq qurdu — Şuşa/Pənahabad onun tikintisidir.
• 1805 Kürəkçay — himayə; 1822 — tam ləğv. Fərqli illər!
• Məlikliklər: Varanda → Xaçın → Dizaq → Çiləbörd → Talış — ardıcıllıq vacibdir.
• İbrahimxəlil xan (1763–1806) — Pənahəlin oğlu, ən uzun hakimiyyət.
• 1795 — Ağa Məhəmməd Qacar Şuşanı 33 gün mühasirə etdi.

DİM qeydləri

• Banisi: Pənahəli xan Cavanşir (1748).
• Qalalar: Bayat, Şahbulaq, Ballıqaya (1752), Xatin arxı (1757), Şuşa (Pənahabad).
• Məlikliklər: Varanda → Xaçın → Dizaq → Çiləbörd → Talış.
• İbrahimxəlil xan (1763–1806); 1780 Gəncə, 1780–1781 Quba.
• 1795 Qacar mühasirəsi; 1805 Kürəkçay → 1822 ləğv.