İrəvan və Naxçıvan xanlıqları

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 119–120 / §43

İrəvan və Naxçıvan xanlıqları Qərbi Azərbaycanda yaranan mühüm siyasi vahidlər idi. Hər iki xanlıq 1747-ci ildə Nadir şahın ölümündən sonra formalaşdı və XVIII əsrin II yarısında müstəqil idarəetmə saxladı. Bu xanlıqlar strateji cəhətdən vacib mövqedə — Qafqazın cənub-qərb keçidlərində — yerləşirdi və Qacarlar, Gürcüstan (Erekle) və Rusiya arasında mübarizənin mərkəzində idi.

İrəvan xanlığı Mir Mehdi xan (1747) rəhbərliyində yaradıldı. Xanlıq İrəvan qalası ətrafında mərkəzləşmiş, strateji cəhətdən vacib mövqedə idi. Mir Mehdi xan öz pulunu zərb etdirdi — qara pul adlandırılan bu pul İrəvan xanlığına xas idi. 1749-cu ildə Pənahəli xan Cavanşir (Qarabağ) İrəvana təzyiq göstərdi. 1755-ci ildə sarayda çevriliş baş verdi — Hasanali xan hakimiyyətə gəldi.

1765 və 1769-cu illərdə Gürcüstan kralı II Erekle İrəvana hücum etdi — bu, xanlığın xarici təzyiq altında olduğunu göstərir. 1759–1783-cü illərdə Hüseynali xan hakimiyyət saxladı. 1784–1805-ci illərdə Məhəmməd Hüseyn xan İrəvan xanlığının son güclü hökmdarı oldu. 1795-ci ildə Ağa Məhəmməd xan Qacar İrəvana yürüş etdi — xanlıq Qacar təzyiqinə məruz qaldı. 1827-ci ildə Rusiya İrəvan xanlığını işğal etdi.

Naxçıvan xanlığı da 1747-ci ildə yaranmış, tarixi Naxçıvan şəhəri mərkəz götürülmüşdü. Xanlıqda hakimiyyət ardıcıl olaraq Hacıqulu xan, Heydərqulu xan və Kalbali xan arasında ötüb (1747–1820). Naxçıvan xanlığı İrəvan və Qarabağ xanlıqları ilə qonşu idi və regionda mühüm ticarət yolu üzərində yerləşirdi. 1797-ci ildə xanlıqda siyasi dəyişiklik baş verdi. 1827-ci ildə Rusiya Naxçıvan xanlığını işğal etdi və sonradan erməni vilayəti statusu verildi — bu, regionun taleyini köklü dəyişdirdi.

Hər iki xanlıq 1827-ci ildə Rusiya işğalı ilə ləğv olundu. Bu, I Rusiya-Qacarlar müharibəsinin nəticəsi idi və Qərbi Azərbaycanın Rusiya tabeliyinə keçməsinin başlanğıcı sayılır. 1805 Kürəkçay (Şəki, Qarabağ) ilə 1827 (İrəvan, Naxçıvan) işğalını qarışdırmamaq vacibdir.

İrəvan xanlığının coğrafiyası və iqtisadi həyat

İrəvan xanlığı əvvəlki Çuxursəad bəyliyinin ərazisində formalaşmışdı. Xanlıq Ağrı vadisi, Daralayaz və Göyçə gölü ətrafında yerləşirdi; əhalisi əsasən Azərbaycan türklərindən ibarət idi. Mir Mehdi xan öz pulunu zərb etdirdi — qara pul adlandırılan bu mis pul İrəvan xanlığına xas idi; yanaşı Səfəvi və xarici pullar da dövriyyədə idi. İrəvan qalası Qafqazın strateji mövqedə duran ən möhkəm istehkamatlarından biri idi; Göy məscid (İrəvan) bu dövrdə memarlıq baxımından zənginləşmişdi.

Xarici siyasət və təzyiqlər

1749-cu ildə Pənahəli xan Cavanşir (Qarabağ) İrəvana hücum etdi. 1755-ci ildə sarayda çevriliş baş verdi — Hasanali xan Qacar hakimiyyətə gəldi və Qacar tayfası İrəvanda hakimiyyətə yiyələndi. 1765 və 1769-cu illərdə Gürcüstan kralı II Erekle İrəvana hücum etdi; xanlıq Gürcüstana xərac ödəməyə məcbur oldu.

Hüseynali xan (1759–1783) dövründə xanlıq müstəqil siyasət aparmağa çalışdı — o, Kərim xan Zəndin tələbi ilə Gürcüstana xərac ödəməyi rədd etdi. 1779-cu ildə Erekle II İrəvana hücum etdi; şəhəri fəth edə bilmədi, lakin 2500 ailəni əsir götürdü. Hüseynali xan əsirlərin geri qaytarılması üçün Osmanlı imperiyasından yardım istədi. 1783-cü ildə Gürcüstanın Rusiya himayəsinə keçməsindən (Georgiyevsk müqaviləsi) sonra Erekle II-nin təcavüzkarlığı artdı; İrəvan xanlığı müdafiə üçün Osmanlı imperiyasına yaxınlaşdı.

Məhəmməd Hüseyn xan (1784–1805) son güclü hökmdar idi. 1795-ci ildə o, Qacarlara qarşı ittifaqda iştirak etdi, lakin sonradan Ağa Məhəmməd xan Qacarın hakimiyyətini qəbul etdi. Xanlığın sonu 1827-ci ildə Rusiya işğalı ilə başa çatdı.

Naxçıvan xanlığı

Naxçıvan xanlığı 1747-ci ildə yaranmış, tarixi Naxçıvan şəhəri mərkəz götürülmüşdü. Xanlıqda hakimiyyət ardıcıl olaraq Hacıqulu xan, Heydərqulu xan və Kalbali xan arasında ötüb (1747–1820). Naxçıvan xanlığı İrəvan və Qarabağ xanlıqları ilə qonşu idi və regionda mühüm ticarət yolu üzərində yerləşirdi. 1797-ci ildə xanlıqda siyasi dəyişiklik baş verdi. 1827-ci ildə Rusiya Naxçıvan xanlığını işğal etdi və sonradan erməni vilayəti statusu verildi — bu, regionun demoqrafik və siyasi taleyini köklü dəyişdirdi.

Hökmdarlar

Xronologiya

• 1747 — İrəvan (Mir Mehdi) və Naxçıvan (Hacıqulu) xanlıqlarının yaranması
• 1749 — Pənahəli xan İrəvana təzyiq
• 1755 — İrəvanda saray çevrilişi — Hasanali xan
• 1765, 1769 — II Erekle hücumları
• 1759–1783 — Hüseynali xan (İrəvan)
• 1784–1805 — Məhəmməd Hüseyn xan (İrəvan)
• 1795 — Ağa Məhəmməd Qacar təzyiqi
• 1797 — Naxçıvanda siyasi dəyişiklik
• 1827 — Rusiya işğalı — hər iki xanlıq ləğv

Tipik səhvlər

• 1747 — hər iki xanlıq eyni ildə yarandı; fərqli banilər: Mir Mehdi (İrəvan), Hacıqulu (Naxçıvan).
• 1827 işğal — 1805 Kürəkçay (Şəki, Qarabağ) ilə qarışdırma!
• İrəvan xanları: Mir Mehdi → Hasanali → Hüseynali → Məhəmməd Hüseyn.
• Naxçıvan xanları: Hacıqulu → Heydərqulu → Kalbali (1747–1820).
• Mir Mehdi xanın qara pulu — İrəvan xanlığına xas.

DİM qeydləri

• 1747 — hər iki xanlığın yaranması.
• İrəvan: Mir Mehdi xan (banisi, qara pul); 1755 Hasanali; 1759–1783 Hüseynali; 1784–1805 Məhəmməd Hüseyn.
• 1765, 1769 — II Erekle hücumları; 1795 — Qacar təzyiqi.
• Naxçıvan: Hacıqulu, Heydərqulu, Kalbali (1747–1820); 1797 dəyişiklik.
• 1827 — Rusiya işğalı; Naxçıvan sonradan erməni vilayəti.