Şamaxı xanlığı

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 120–121 / §44

Şamaxı xanlığı Şirvan regionunda yaranan xanlıqlardan biri idi. Şamaxı tarixi mədəniyyət mərkəzi olması səbəbindən xanlıq regionda xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Xanlıq ərazisində Köhnə Şamaxı və Yeni Şamaxı adlı iki mərkəz mövcud idi; Sarkarlar (inzibati bölgələr) xanlıq idarəetməsinin əsas vahidləri idi.

1747-ci ildə xanlıq yarandıqda ərazidə ikihakimiyyətlilik — yəni eyni vaxtda iki xanın hakimiyyəti mövcud idi. Məhəmmədsəid xan və Ağası xan paralel hakimiyyət saxlayırdı. Hacı Məhəmmədəli xan da hakimiyyət uğrunda mübarizədə iştirak etdi. İkihakimiyyətlilik xanlığın daxili zəifliyinə və qonşu xanlıqların təzyiqinə səbəb olurdu — vahid siyasət yox idi, vergi toplanması çətinləşirdi.

1763-cü ildə ikihakimiyyətlilik aradan qaldırıldı və Şamaxı xanlığı vahid idarəetmə altında birləşdi. Lakin 1767-ci ildə Quba və Şəki xanlıqları Şamaxı ərazisini böldü — xanlıq hər iki qonşunun təsir dairəsinə düşdü. 1768-ci ildə Fətəli xan Quba Şamaxını öz tabeliyinə keçirdi. Bundan sonra Şamaxı xanlığı faktiki olaraq Quba asılılığında qaldı.

1789-cu ildə Şamaxı xanlığı müstəqillik qazanmağa çalışdı — Fətəli xan Qubanın ölümündən sonra boşluq yaranmışdı. Lakin bu müstəqillik uzunömürlü olmadı. Mustafa xan (1792–1820) Şamaxı xanlığının son güclü hökmdarı idi. Onun dövründə xanlıq formal olaraq mövcud idi, lakin faktiki olaraq Quba və Rusiyanın təzyiqinə məruz qalırdı. 1795-ci ildə Ağa Məhəmməd xan Qacar Şamaxıya təzyiq göstərdi.

1805-ci ildə Şamaxı xanlığı Rusiyanın himayəsinə keçdi. 1820-ci ildə Şamaxı xanlığı tamamilə ləğv edildi. Mustafa xanın ölümü ilə xanlıq tarixdə qaldı.

İdari struktur

Şamaxı tarixi mədəniyyət mərkəzi olması səbəbindən xanlıq regionda xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Xanlıq ərazisində Köhnə Şamaxı və Yeni Şamaxı adlı iki mərkəz mövcud idi — bu, idarəetmənin mürəkkəbliyini göstərirdi. Sarkarlar (inzibati bölgələr) vergi toplama və yerli idarəetmənin əsas vahidləri idi. PDF-də qeyd olunur ki, Şamaxı və Gəncə xanlıqları bir sıra oxşar cəhətlərə malik idi: hər ikisi Şəki ilə sərhəddə idi, Qarabağ xanlığına qarşı mübarizə aparmış, ikihakimiyyətlilik dövrü keçirmiş (Şamaxı: 1747–1763; Gəncə: 1780–1783) və nəhayət Rusiya tərəfindən ləğv edilmişdi.

Quba asılılığı və son dövr

1767-ci ildə Quba və Şəki xanlıqlarının ərazi bölgüsü xanlığın taleyini müəyyənləşdirdi — Şamaxı hər iki qonşunun təsir dairəsinə düşdü. 1768-ci ildə Fətəli xan Quba Şamaxını tabe etdikdən sonra xanlıq faktiki olaraq Quba asılılığında qaldı. 1789-cu ildə Fətəli xan Qubanın ölümündən sonra müstəqillik cəhdi qısa müddətli uğur qazandı, lakin 1795-ci ildə Ağa Məhəmməd Qacarın təzyiqi xanlığı yenidən zəiflətdi. Mustafa xan (1792–1820) son hökmdar olaraq formal hakimiyyəti saxladı — 1805 Rusiya himayəsi, 1820 tam ləğv.

Hökmdarlar

Xronologiya

• 1747 — Şamaxı xanlığının yaranması — ikihakimiyyətlilik
• 1747–1763 — Məhəmmədsəid + Ağası — paralel hakimiyyət
• 1763 — Vahid hakimiyyət bərpa olundu
• 1767 — Quba + Şəki ərazi bölgüsü
• 1768 — Fətəli xan Quba Şamaxını tabe etdi
• 1789 — Müstəqillik cəhdi
• 1792–1820 — Mustafa xan hakimiyyəti
• 1795 — Ağa Məhəmməd Qacar təzyiqi
• 1805 — Rusiya himayəsi
• 1820 — Şamaxı xanlığının ləğvi

Tipik səhvlər

• 1747 ikihakimiyyətlilik — Məhəmmədsəid və Ağası; 1763 vahid hakimiyyət.
• 1767 — Quba + Şəki bölgüsü; 1768 — Fətəli xan tabe etdi.
• 1789 müstəqillik — Fətəli xan Qubanın ölümündən sonra.
• Mustafa xan (1792–1820) — son xan; 1820 ləğv.
• Şamaxı 1768-dən Quba asılılığında idi — 1747 deyil!

DİM qeydləri

• Köhnə/Yeni Şamaxı, Sarkarlar — inzibati struktur.
• 1747 — yaranma + ikihakimiyyətlilik (Məhəmmədsəid, Ağası).
• 1763 — vahid hakimiyyət; 1767 — Quba+Şəki bölgüsü; 1768 — Fətəli xan.
• 1789 müstəqillik; Mustafa xan (1792–1820) — son hökmdar.
• 1805 himayə; 1820 — xanlığın ləğvi.