Gəncə xanlığı

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 121 / §45

Gəncə xanlığı Qərbi Azərbaycanda, Gəncə şəhəri mərkəzli yaranan xanlıqlardan biri idi. Gəncə strateji mövqeyinə görə — Şimali və Cənubi Azərbaycan arasında keçid nöqtəsi — Qacarlar, Quba xanlığı və Rusiya arasında mübarizənin mərkəzində idi. Şahverdi xan Ziyadoğlu (1747) xanlığın banisi olub, Ziyadoğlu tayfasının nüfuzunu bərpa etdi.

Şahverdi xan Ziyadoğlu 1747-ci ildə Gəncə xanlığını yaratdı. O, Nadir şah dövründə Ziyadoğlu tayfasının lideri olmuş, Nadirin sürgün siyasətinə məruz qalmışdı. Xanlıq yaradıldıqdan sonra Şahverdi xan Gəncə və ətraf ərazilərdə müstəqil idarəetmə qurdu. Onun dövründə 1760-cı ilə qədər hakimiyyət saxladı.

Erekle hücumları və xarici siyasət

1750-ci illərdə Gürcüstan kralı II Erekle Gəncəyə bir neçə dəfə hücum etdi. Şahverdi xan xanlığın müdafiəsi üçün Qarabağ xanlığı və Osmanlı imperiyası ilə dostluq münasibətləri qurdu. Erekle hücumları xanlığın şimal sərhədində davamlı təzyiq yaratdı və Gəncəni Qacarlar, Quba və Rusiya arasında strateji mübarizənin mərkəzinə çevirdi.

İkihakimiyyətlilik (1780–1783)

1780-ci ildə Erekle II və İbrahimxəlil xan (Qarabağ) birgə Gəncəyə hücum etdi. Gəncə onların arasında bölündü — 1780–1783-cü illərdə ikihakimiyyətlilik yarandı: eyni vaxtda hər iki tərəfin nümayəndələri şəhəri idarə edirdi. 1783-cü ildə yerli əhalinin Gürcüstan və Qarabağ idarəçiliyinə qarşı üsyanı ikihakimiyyətliliyi aradan qaldırdı. Bu daxili parçalanma xanlığı zəiflətdi və xarici təzyiqə açıq etdi.

Cavad xan dövrü (1786–1804)

Cavad xan Gəncə xanlığının son müstəqil hökmdarı idi. O, buncuq (xüsusi geyim) geyinməsi ilə tanınırdı — bu, Cavad xanın fərdi xarakterini və dövrün mədəniyyətini əks etdirir. Cavad xan Qazax və Borçalı ərazilərini Gürcüstanın nəzarətindən azad etməyə çalışdı; bu ərazilər sultanlıq formasında azad idarəetmə statusu qazanmışdı.

Cavad xan Qacarlar və Rusiya arasında balans saxlamağa çalışırdı. 1795-ci ildə Ağa Məhəmməd xan Qacar Gəncəyə yürüş etdi. Lakin xanlığın sonu Rusiya ilə bağlı oldu: 1804-cü ildə Rusiya qoşunları Gəncəni işğal etdi — bu, Rusiyanın Azərbaycanı işğalına başlamasının ilk addımı sayılır. Cavad xan döyüşdə öldürüldü və Gəncə xanlığı ləğv olundu. 1804 — 1805 Kürəkçaydan əvvəldir; bu fərq DİM imtahanında vacibdir.

İqtisadi həyat

Gəncə xanlığında abbasi (əsas pul) və şahı (gümüş pul) zərb olunurdu — pullarda «Gəncə pulu» yazısı olurdu. Gəncə şəhəri kənd təsərrüfatı məhsulları, ipək və sənətkarlıq məmulatlarının ticarət mərkəzi idi.

Hökmdarlar

Xronologiya

• 1747 — Şahverdi xan — Gəncə xanlığının yaranması
• 1747–1760 — Şahverdi xan hakimiyyəti
• — — Erekle hücumları
• 1780–1783 — İkihakimiyyətlilik
• 1786–1804 — Cavad xan hakimiyyəti
• — — Qazax-Borçalı azad status
• 1795 — Ağa Məhəmməd Qacar təzyiqi
• 1804 — Rusiya işğalı — Cavad xan öldürüldü

Tipik səhvlər

• 1804 Gəncə — Rusiya işğalının ilk addımı; 1805 Kürəkçay deyil!
• 1780–1783 ikihakimiyyətlilik — Şamaxı xanlığındakı (1747) ilə fərqli dövr.
• Cavad xan (1786–1804) — son müstəqil xan; 1804-də öldürüldü.
• Şahverdi xan Ziyadoğlu — Ziyadoğlu tayfası, 1747 banisi.
• Qazax-Borçalı Cavad xan dövründə azad statusda idi.

DİM qeydləri

• Banisi: Şahverdi xan Ziyadoğlu (1747–1760).
• Erekle hücumları; 1780–1783 — ikihakimiyyətlilik.
• Cavad xan (1786–1804) — buncuq; Qazax-Borçalı azad.
• 1795 — Qacar təzyiqi.
• 1804 — Rusiya işğalı, Cavad xan öldürüldü (Azərbaycanın işğalına başlanğıc).