Bakı xanlığı

Mənbə: Anar İsayev, «Azərbaycan tarixi» hazırlıq vəsaiti (2025–2026) · PDF səh. 121 / §46

Bakı xanlığı Xəzər sahilində, Abşeron yarımadasında mərkəzləşmiş xanlıqlardan biri idi. Bakı tarixi ticarət mərkəzi və Xəzər limanı olması səbəbindən iqtisadi cəhətdən vacib rol oynayırdı. Xanlıq neft, duz və zəfəran istehsalı ilə tanınırdı — bu məhsullar xanlığın əsas gəlir mənbələri idi.

Xanlığın yaranması (1747)

1747-ci ildə Nadir şahın öldürülməsindən sonra I Mirzə Məhəmməd xan Bakı xanlığını yaratdı. O, xanlığın banisi sayılır və Abşeron yarımadasında müstəqil idarəetmə qurdu. Bakı şəhəri artıq əsrlərdir Xəzər dənizində ticarət qapısı rolunu oynayırdı — karvan yolları İran, Hindistan və Şimali Qafqaz regionlarına uzanırdı. I Mirzə Məhəmməd xan bu iqtisadi potensialı qoruyaraq xanlığın siyasi mövqeyini möhkəmləndirməyə çalışdı.

Quba asılılığı (1767)

1767-ci ildə Fətəli xan Quba Bakı xanlığını öz tabeliyinə keçirdi. Burada nikah diplomatiyası tətbiq olundu — Fətəli xan öz qızını Bakı xanının oğlu ilə evləndirərək şəhəri hərbi yürüş olmadan siyasi yolla nəzarət altında saxladı. Fətəli xan özünü «Quba, Dərbənd, Bakı, Salyan hakimi» elan etdi. Bundan sonra Bakı xanlığı formal olaraq mövcud idi, lakin faktiki olaraq Quba xanlığına tabe idi. Hüseynqulu xan bu dövrdə Bakıda hakimiyyət saxladı.

1789-cu ildə Fətəli xan Qubanın ölümündən sonra Bakı xanlığı müstəqillik qazanmağa çalışdı — PDF-də qeyd olunur ki, asılılıq müvəqqəti olaraq aradan qaldırıldı. Lakin xarici təzyiqlər davam etdi və xanlıq tezliklə yenidən qonşu güclərin təsir dairəsinə düşdü.

Hüseynqulu xan dövrü (1792–1806)

Hüseynqulu xan (1792–1806) Bakı xanlığının son mərhələsində hakimiyyət saxladı. 1790-cı illərin ortalarında o, Ağa Məhəmməd xan Qacarın himayəsini qəbul etdi — bu, xanlığın Qacar təzyiqinə tabe olmasını göstərir. 1795-ci ildə Ağa Məhəmməd xan Bakıya yürüş etdi; Hüseynqulu xan Qacarlara tabe oldu.

Rusiya işğalı (1796, 1806)

1796-cı ildə Rusiya Zubov qardaşları (Pavel və Valerian Zubov) rəhbərliyində Bakını ilk dəfə işğal etdi. Lakin bu işğal müvəqqəti idi — Rus qoşunları tezliklə geri çəkildi. Buna baxmayaraq, bu hadisə Rusiyanın regiona marağının artdığını göstərdi.

1806-cı ildə Rusiya qoşunları Bakını yenidən və daimi olaraq işğal etdi. Bakı xanlığı ləğv olundu və şəhər Rusiya idarəetməsinə keçdi. Bu, Şimali Azərbaycanda Rusiya təsirinin möhkəmlənməsinin mühüm addımı idi. 1806 Bakı işğalı — 1723 Pyotr I işğalından sonra ikinci dəfə Rusiya hakimiyyəti deməkdir; bu iki tarixi qarışdırmamaq vacibdir.

İqtisadi həyat

Bakı xanlığının gəlirinin əsasını Abşeron yarımadasının sərvətləri təşkil edirdi. Neft çıxarılması Abşeronun ən qədim sənayesi idi — neft quyularından hasil olunan «qara qızıl» həm daxili, həm də ixrac məhsulu sayılırdı. Duz çeşməbaşı (duz gölü) ətrafından hasil olunurdu. Zəfəran isə regionda geniş becərilirdi və xanlığın ixrac gəlirlərinə mühüm töhfə verirdi. Bakı limanı Xəzər dənizində ticarət qapısı rolunu oynayırdı.

Bakının Quba xanlığına birləşdirilməsinin səbəbləri

PDF-də göstərilir ki, Bakının Quba xanlığına tabe edilməsi bir neçə səbəbdən zəruri idi. Birincisi, Bakı Xəzər limanı və ticarət mərkəzi idi — onun təhlükəsizliyi bütün regionun maraqlarına toxunurdu. İkincisi, xarici təhlükələr Bakıya hücum etdikdə Quba xanlığı da təhlükə altında qalırdı — birləşmə hər iki xanlığın müdafiəsini gücləndirirdi. Üçüncüsü, yerli əhali birləşməyə meylli idi. 1767-ci il Fətəli xan hərbi yürüş etmədən nikah diplomatiyası ilə nəticəyə çatdı — bu, onun siyasi bacarığının nümunəsidir.

Hökmdarlar

Xronologiya

• 1747 — I Mirzə Məhəmməd xan — Bakı xanlığının yaranması
• 1767 — Quba (Fətəli xan) — nikah diplomatiyası
• 1789 — Fətəli xan Qubanın ölümü — müstəqillik cəhdi
• 1795 — Ağa Məhəmməd Qacar — Hüseynqulu tabe oldu
• 1796 — Zubov yürüşü — müvəqqəti Rusiya işğalı
• 1806 — Rusiya işğalı — xanlıq ləğv

Tipik səhvlər

• 1767 — Quba asılılığı + nikah diplomatiyası; 1806 — Rusiya işğalı.
• Bakı xanlığı neft, duz, zəfəran ilə tanınır — iqtisadi xüsusiyyət.
• I Mirzə Məhəmməd xan — banisi (1747); Hüseynqulu xan — Quba/Qacar dövrü.
• 1796 Zubov — müvəqqəti işğal; 1806 — daimi Rusiya hakimiyyəti.
• Fətəli xan «Quba, Dərbənd, Bakı, Salyan hakimi» — 1767.

DİM qeydləri

• Abşeron — xanlıq mərkəzi; banisi: I Mirzə Məhəmməd xan (1747).
• İqtisadi məhsullar: neft, duz, zəfəran.
• 1767 — Quba (Fətəli xan) nikah diplomatiyası; Hüseynqulu xan.
• 1795 Qacar; 1796 Zubov; 1806 — Rusiya işğalı.