Fransa

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 94–97 / kitab səh. 188–195 / §25

IX–XI əsrlərdə Qərbi Avropada feodal dağınıqlığının ən bariz nümunəsi Fransa idi. Vahid dövlət sayılsa da, iri feodal mülklərinə bölünmüşdü. Bu dövrdə yalnız paytaxt Paris və Orlean arasındakı torpaqlar kral mülkü hesab olunurdu. X əsrin sonlarında ölkədə Kapetinqlər sülaləsi hakimiyyətə gəldi.

Feodal münasibətlərinin inkişafı. Kənd təsərrüfatı

XI əsrdə Fransada kənd təsərrüfatı inkişaf etməyə başladı. Yeni qoşqu sistemi atdan istifadə əkin və digər kənd təsərrüfatı işlərinin müddətini azaltdı, əmək məhsuldarlığı artdı. Daxili və xarici müharibələr feodalların təsərrüfatla məşğul olmasını məhdudlaşdırdığı üçün torpaqları kəndlilərə paylamağa başladılar — kəndlilər torpaq payında daha səylə çalışırdı; feodallara kəndlidən alınan vergi biyardan daha sərfəli idi.

Fransanın şimalından fərqli olaraq cənubunda: feodallar müstəqil idi; feodal münasibətləri zəif inkişaf etmişdi.

Cənubda feodal münasibətlərinin zəif inkişafının səbəbi:

1. şəhərlərin inkişafı;
2. dağlıq bölgələrdə azad icmaların qalması.

Feodal dağınıqlığı şəraitində şimal və cənub arasında sosial-iqtisadi və siyasi fərqlər vahid xalqın formalaşmasına mane oldu; əhali fərqli dillərdə danışırdı — feodal dağınıqlığı gücləndirdi.

Feodal şəhərləri

Avropada sənətkarlığın kənd təsərrüfatından ayrılması nəticəsində X əsrdə feodal şəhərləri yarandı. Roma dövründə salınmış şəhərlər bərpa edilməklə yanaşı yeni şəhərlər də yarandı. İlk dövrdə kənd təsərrüfatında çalışan şəhər əhalisi tədricən sənətkarlıq və ticarət ilə məşğul olmağa başladı.

Cənub və şimal şəhərlərinin inkişafı fərqli idi. Cənubda şəhərlərin yaranması və inkişafı xarici ticarət əlaqələrinin genişlənməsi ilə bağlı idi.

Cənubda şəhərlərin inkişafına təsir edən amillər:

1. səlib (xaç) yürüşləri;
2. Şərq ölkələri ilə ticarət üçün daha əlverişli mövqe;
3. Şərqlə geniş ticarət əlaqələri olan İtaliya və İspaniya ilə yaxınlıq.

Şimalda vilayətlər arasında iqtisadi əlaqələr tez yaranmağa başladı — şəhərlərdə sənətkarlıq üçün xammal və kənd təsərrüfatı məhsullarının mübadiləsi; hər vilayətin müxtəlif məhsullar üzrə ixtisaslaşması iqtisadi baxımdan bir-birini bağlayır, iqtisadi birlik inkişaf edirdi.

XIII əsrin sonunda Paris bütün Şimali Fransanın ən böyük iqtisadi mərkəzi oldu — Fransanın siyasi birləşdirilməsinə müsbət təsir göstərdi.

Şimali Fransa şəhərləri: daxili bazarın formalaşmasında fəal rol oynadıqları üçün ölkənin siyasi birləşdirilməsində maraqlı idi; XIII əsrdə bu şəhərlər kral hakimiyyətini müdafiə edirdilər.

Mərkəzləşmiş dövlətin yaranması

X əsrdə normanlar Fransanın şimal-şərqində Normandiya hersoqluğunu yaratmışdılar. İngiltərə taxtına iddia Normandiya hersoqu Vilhelmin 1066-cı ildə İngiltərəyə yürüş üçün bəhanə olmuşdu (ölmüş ingilis kralı ilə qohumluq əlaqəsi). Vilhelm İngiltərəni işğal edib kral elan etsə də, Fransadakı mülkünü nəzarətində saxladı.

XI–XIII əsrlərdə feodal dağınıqlığını aradan qaldırmak üçün şəhərlərin inkişafı və vilayətlər arasında iqtisadi əlaqələrin genişlənməsi şərait yaratdı.

XII əsrdən mərkəzləşdirmə siyasəti üçün sosial-iqtisadi zəmin yaratdığı üçün əvvəlcə ölkənin şimalından başlandı. Bu dövrdə kral hakimiyyəti:

• feodal özbaşınalığına qarşı mübarizə aparırdı;
• şəhərlərin, sənətkarlıq və ticarətin inkişafına şərait yaradırdı.

Mərkəzləşdirilmiş dövlətin yaranmasına ən böyük maneə iri feodallar olsa da, onlar arasındakı mübarizələr zəifləmələrine və kral hakimiyyətinin güclənməsinə şərait yaradırdı.

XII əsrin sonu – XIII əsrin əvvəllərində:

• kral hakimiyyəti güclənməyə başladı;
• İngiltərə kralının nəzarətində olan Normandiya və Akvitaniya geri qaytarıldı.

XIII əsrin əvvəlindən cənub ərazilərinin kral hakimiyyəti altında birləşdirilməsinə başlandı; İngiltərə işğalında olan Tuluza qraflığı birləşdirildi — cənub-qərbin ingilislərdən azad edilməsinə şərait yaratdı. Fransa ərazisinin yalnız kiçik hissəsi İngiltərə işğalında qaldı. Krala tabe ərazilərin genişlənməsi mərkəzdən idarəetməyi zəruri etdi — bu əraziləri kralın təyin etdiyi məmurlar idarə edirdi.

Fransada kral hakimiyyətinin güclənməsi üçün keçirilən islahatlar:

1. Kral məhkəməsi mərkəzi hakimiyyətə tabe ərazilərdə ali məhkəməyə çevrildi;
2. mərkəzi hakimiyyət ilə yerli orqanlar arasında əlaqə üçün xüsusi kral müfəttişləri təyin edildi;
3. kral torpaqlarında vahid pul sistemi — hər yerdə yerli pullarla yanaşı kralın pul vahidi də qəbul olunmalı idi.

Pul islahatı Fransa iqtisadi baxımdan birləşməyə kömək etdi; kral pulları tədricən yerli pulları əvəz etdi. XIV əsrin əvvəlində şəhərlərdə sənətkarlıq və ticarətin inkişafı kənd təsərrüfatında mal-mədən əlaqələrini genişləndirdi; ölkənin əksəriyyəti kral mülkü idi.

IV Gözəl Filippin hakimiyyəti (1285–1314)

• müharibələr üçün vergiləri artırdı;
• Flandriya qraflığını (müasir Belçika) qoşmaq istədi — istehsal və ticarət mərkəzi; Flandriya formalən Fransaya tabe olsa da, üsyan asılılığı ləğv etdi; Filipp yalnız bir neçə şəhəri saxladı;
• papa ilə münaqişə — kralın kilsə torpaqlarından vergi alması;
• 1302-ci ildə Fransa tarixində ilk Baş Ştatlar (məclis) çağırıldı — papa ilə mübarizədə bütün sosial təbəqələrin dəstəyini almaq üçün;
• münaqişə nəticəsində Filipp qalib gəldi; papalar ona asılı vəziyyətə düşdü; papalığın Avropada siyasi təsiri sarsıldı.

Yüzillik müharibə (1337–1453)

XII əsrin sonu – XIII əsrin əvvəllərində Fransanın ingilis işğalından ərazilərinin əksəriyyəti azad edilsə də, ingilis kralı kiçik mülklər saxladı. 1337-ci ildə İngiltərə Fransaya hücum etdi; əvvəlcə ingilislər dənizdə və quru yolunda qələbələr qazandı.

Yüzillik müharibənin səbəbləri və bəhanə:

1. ingilis hakimiyyətində olan cənub-qərb fransız torpaqları uğrunda mübarizə;
2. Flandriya uğrunda rəqabət;

• bəhanə: ingilis kralının fransız taxtına iddiası.

• İngilis qoşunları — Sayı az olsa da, daha yaxşı təşkil olunmuş; ağır süvari deyil, könüllü piyada; yaxşı koordinasiya; usta oxçular (nizə və uzun yay); vahid baş komandan altında

• Fransız qoşunları — əsasən ağır zirehli cəngavər süvarisi; piyadayı aşağı təbəqə sayırdı; feodal detaçmentlərə parçalanmış; cəngavərlər oxçularla koordinasiya etməyi rədd edirdi; kral yalnız öz detaçmentini idarə edirdi

• Döyüş — Nəticə

• --- — ---

• 1346 Kresi — Fransız süvarisi nizamsız hücum; ingilis oxçuları məhv etdi

• 1356 Puatye — Fransız ordusu sayı üstün olsa da məğlub; fransız kralı əsir düşdü — vahid fransız komandanlıq yox, ingilis koordinasiyası üstün

Müasir Fransa ərazisində 732-ci il Puatye (Karl Martel — ərəblər) və 1356-cı il Puatye (Yüzillik müharibə) üçün oxşar cəhət — hər ikisi müasir Fransa torpağında.

1360-cı ildə yeni fransız kralı ağır şərtlərlə ingilislərlə sülh bağladı; müharibə müvəqqəti dayandı. Bu dövrdə:

• yeni toplar (cannon) genişləndi;
• qoşun sayı artırıldı, baş komandanın səlahiyyətləri genişləndi.

1415 Azenkur: ingilislər qalib gələrək şimali Fransanı tutdular; fransız xalq müqaviməti (partizan müharibəsi) ingilislərin qəti qələbəsini əngəllədi.

1420-cı illərin sonunda ingilislər strateji şəhər Orleanı mühasirəyə aldılar — Orleanın düşməsi Fransa üçün fəlakətli olardı.

Janna d'Ark (Joan of Arc) müharibənin gedişatını dəyişdi; Orleanın müdafiəsini təşkil etdi. Fransızları həyəcanlandıran üç xüsusiyyət:

1. hərbi taktikanı mənimsəməsi;
2. təhlükəli yerlərdə ən öndə olması;
3. döyüşçülərə vətənin müdafiəçisi kimi baxması.

1429-cu ildə Orlean qələbəsi fransız məğlubiyyət seriyasını bitirdi; kral və xalqın inamını bərpa etdi. 1430-cu ildə Janna əsir düşdü; fransız kralı onu azad etməyə cəhd etmədi; ingilislər onu cadugərlikdə ittiham edib edam etdilər — hərbi uğurlarını zəifləndirmək üçün.

Müharibənin sonunda fransız kralı cəngavərlər və muzdlulardan ibarət daimi qoşun yaratdı. 1453-cü ildə Fransa və İngiltərə arasında sülh — Yüzillik müharibə bitdi; yalnız Kale limanı ingilis nəzarətində qaldı.

Yüzillik müharibənin nəticələri

1. Fransa qalib gəldi, torpaqlarını azad etdi — daimi qoşun və toplardan istifadə əsas rol oynadı;
2. ümumi düşmənə qarşı milli birlik formalaşdı;
3. Fransa iqtisadiyyatı və kənd təsərrüfatı tənəzzülə uğradı; İngiltərə də müharibə xərcləri və əmək itkisi ilə zərər gördü.

Müharibə hərbi taktikada dönüş nöqtəsi — topların istifadəsi ağır cəngavər süvarisinin əhəmiyyətini azaltdı.

Jaklar üsyanı (1358)

Puatye döyüşündəki məğlubiyyət ümumi qəzəb yaratdı. 1358-ci ildə Fransada ən böyük kəndli üsyanı — üsyançılar «jaklar» (feodallar kəndlilərə «Jacques» adı verirdi). Səbəblər: vergilərin artırılması; kəndlilərin şəraitinin pisləşməsi.

Kəndlilər kral feodal zülmündən xəbərsiz olduğunu, «xeyirxah kral» uğrunda feodallara qarşı döyüşdüklərini düşünürdülər. Feodallar hiylə ilə üsyan liderini tutdular. Üsyan yatırılsa da, feodallar uzun müddət vergi artırmaya qorxdular.

Qara ölüm

XIV əsrin ortalarında qara siçanlarla yayılan vəba epidemiyası Avropaya çatdı; ticarət əlaqələri yayılmasına kömək etdi. İnsanlar divine cəzaya, şeytana və ya yəhudilərin quyuları zəhərləməsinə inanırdı — xüsusilə Almaniyada yəhudilərə qarşı zorakılıq.

Nəticələr: Avropa əhalisinin yarısından çoxu öldü; orta əsrlərin sonunda böyük iqtisadi və sosial dəyişikliklər.

İqtisadi nəticələr: ticarət azaldı; əmək qüvvəsi çatışmazlığı əməkhaqqını kəskin artırdı; ərzaq tələbatı azaldı, qiymətlər düşdü — kəndlilərin təhkimçilikdən azad olmasına təsir etdi.

Mərkəzləşmiş dövlətin yaranmasının tamamlanması

Yüzillik müharibə Fransa zəiflətsə də, ümumi düşmənə qarşı milli birlik inkişaf etdi; kral bu birliyi mərkəzləşmiş dövlət yaratmaq üçün istifadə etdi.

XI Lüdoviqin hakimiyyəti (1461–1483): mərkəzləşmə gücləndi, həll mərhələsinə girdi. Rəqiblərə qarşı hiylə — onları bir-birine qarşı qışqırdı, birlik etməsinə imkan vermədi, hər birini ayrı-ayrı məğlub etdi. XV əsrin sonunda Fransa vahid dövlət halında birləşmə prosesi əsasən tamamlandı — ölkə bir mərkəzdən kral idarə etdi; mərkəzləşmiş dövlət və mütləq monarxiya (kralın tək hakimiyyəti) yarandı. Yeni illik vergi kral xəzinəsinin müntəzəm gəlir mənbəyi oldu — kral hakimiyyətinin güclənməsi üçün şərait.

Mütləqiyyət — mərkəzləşmiş dövlət, hakimin limitsiz səlahiyyətləri.

XVI əsrdə Fransa mütləqiyyət artıq qurulmuşdu; kral bütün qüvvəti öz əlində topladı. 1539-cu ildə fransız dili latın dilinin yerini rəsmi dil kimi aldı. XVI əsrin sonunda kral din azadlığı haqqında fərman verdi — kalvinizm katolikliklə yanaşı rəsmiləşdi. Reformasiyadan sonra dini müharibələr; XVI əsrin sonunda dini və siyasi mübarizələr nəticəsində Burbonlar sülaləsi (1594–1792) hakimiyyətə gəldi.

Xronologiya

Tipik səhvlər

• Kapetinqlər — X əsrin sonu; kral mülkü Paris–Orlean.
• 1066 Vilhelm — Normandiya hersoğu; İngiltərə işğalı; Fransada mülk saxladı.
• 1302 Baş Ştatlar — IV Filipp, papa münaqişəsi; 1337–1453 Yüzillik müharibə.
• 1429 Janna d'Ark — Orlean; 1430 edam; 1453 Kale ingilislərdə qaldı.
• XI Lüdoviq — mütləq monarxiyanın tamamlanması; Burbonlar XVI əsrin sonu.

DİM qeydləri

• Yüzillik müharibə səbəbləri: Flandriya, cənub torpaqları, taxt iddiası.
• Kresi, Puatye, Azenkur — ingilis oxçuları və toplar; fransız cəngavər süvarisinin zəifliyi.
• Jaklar 1358 — vergi, «xeyirxah kral»; Qara ölüm — əhalinin yarısından çoxu.
• IV Filipp vs ingilis kralı — papa münaqişəsi, vergi, nümayəndə orqan (Baş Ştatlar).