Almaniya

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 143–146 / kitab səh. 286–291 / §38

İngiltərə və Fransadan fərqli olaraq XIX əsrin I yarısında Almaniya siyasi parçalanma və feodal qaydalarla üzləşirdi. 1814–1815 Vyana konqresi qərarları ölkəni parçalanmış saxladı — Almaniya İttifaqı yaradıldı; liderlik uğrunda Avstriya ilə Prussiya çəkişməsi başladı.

XIX əsrin I yarısı: siyasi-iqtisadi vəziyyət

Siyasi pərakəndəlik və feodal qaydalar iqtisadi inkişafı ləngidirdi. 1834-də Almaniya İttifaqı daxilində (Avstriya istisna) gömrük sərhədləri ləğv edildi — daxili ticarət genişləndi. Dəmir yollarının tikintisi istehsalı artırdı, lakin Almaniya hələ İngiltərə və Fransadan geri qalırdı. Kənd təsərrüfatında mülkədar torpaq sahibliyi üstünlük təşkil edirdi; Reyn vilayətlərində (Fransa sərhədi) feodal qaydalar ləğv olunmuş, kapitalist münasibətlər inkişaf etmişdi; mədən və kimya sənayesi sürətlə böyüyürdü.

• Siyasi pərakəndəlik — Feodal qaydaların mövcudluğu
• Vyana konqresi qərarları — Kənd təsərrüfatında mülkədar üstünlüyü
• Fransanın işğalçı siyasəti (ən böyük maneə) — Çoxlu daxili gömrükxanalar
• Prussiya–Avstriya çəkişməsi — Müxtəlif pul, ölçü və çəki vahidləri

1848–1849 burjua inqilabı

İqtisadi böhran və yaşayış şəraitinin pisləşməsi inqilabı alovlandırdı. Əsas məqsədlər: ölkəni vahid milli dövlətə birləşdirmək və feodal qaydaları ləğv etmək. 1849-da Frankfurt-am-Maynda bütünalman parlamenti açıldı — Prussiya kralına tac təklif etdi, lakin Avstriyanın təzyiqi ilə rədd etdi. İnqilabın yatırılması parlamentin buraxılması ilə nəticələndi; demokratik birləşmə cəhdi uğursuz oldu. Bununla belə, Prussiyada konstitusiya qəbul olundu, kapitalist inkişaf və sənaye çevrilişi sürətləndi.

Bismark və «dəmir və qan» siyasəti

Prussiya birləşmə missiyasının önünə keçdi. 1862-də I Vilhelm Otto fon Bismarkı (1815–1898) kansler təyin etdi — «dəmir kansler». Bismark zadəgan ailəsindən, Berlin universitetində hüquq oxumuş, deput və səfir (Rusiya, Fransa) işləmişdi. O, birləşmənin «nitq deyil, dəmir və qanla» həyata keçiriləcəyini bəyan etdi.

• Parlament idarəçiliyinə və demokratik qüvvələrə qarşı — Almaniya maraqlarına əsaslanan «daimi düşmən/dost yoxdur»
• Hərbi siyasət; güclü ordu — Məqsəd: vahid Almaniya; Avstriyanı siyasət arenasından çıxarmaq
• «Dəmir və qan» ilə birləşmə — Böyük dövlətlərin dəstəyi və ya neytrallığı; Rusiya ilə münasibətlərin yaxşılaşdırılması

Birləşmə müharibələri (1864–1871)

1864 Prussiya–Danimarka müharibəsi: Rusiya ilə münasibətlər yaxşılaşdıqdan sonra Prussiya Danimarkanı məğlub edərək alman əhalisi yaşayan torpaqları ələ keçirdi. Vyana sülhü (1864) — Şlesviq-Holşteyn Prussiya və Avstriyaya verildi.

1866 Prussiya–Avstriya müharibəsi: Səbəblər — Danimarkadan alınan düklüklərin idarəetməsi, Şlesviq-Holşteyn mübahisəsi, Prussiyanın Alman İttifaqındakı təsirinin artması. Bismark Napoleon III ilə danışıqlar apararaq Fransa neytrallığını təmin etdi. Sadova döyüşü (1866) — Prussiya qələbəsi; Bismark Vyana tutulmasına qarşı çıxdı — Avstriyanın tam məhv edilməsi Avropa tarazlığını pozardı. 1866 müqavilə: Şlesviq-Holşteyn Prussiyaya; Alman İttifaqı ləğv, Şimali Alman İttifaqı (1866) yaradıldı; 1867 konstitusiya və Reyxstaq (İmperiya Məclisi).

1870–1871 Fransa-Prussiya müharibəsi: Avstriya-Prussiya müharibəsinin tez bitməsi Fransa planlarını pozdu. Fransa Reynin şərqində güclü Almaniya dövlətinin yaranmasının qarşısını almaq üçün müharibə elan etdi. Sedan döyüşü (1870) — Prussiya qələbəsi, Fransa hegemonluğuna son. 18 yanvar 1871 Versal sarayında I Vilhelm imperator elan olundu — vahid Almaniya imperiyası yaradıldı, Bismark kansler oldu.

Frankfurt müqaviləsi: Fransa Elzas və Lotaringiyanı (kömür zəngin vilayətlər) və 5 mlrd frank təzminat ödəməli idi; ödəniş tamamlanana qədər şimali Fransa şəhərlərində alman qoşunları qaldı.

• 1815 — Almaniya İttifaqı
• 1866 — Şimali Alman İttifaqı
• 1871 — Vahid Almaniya imperiyası

XIX əsrin sonu — XX əsrin əvvəli

Almaniya Fransa, Avstriya-Macarıstan və Rusiya ilə əhatə olunmuşdu — iki cəbhəli müharibə təhlükəsi səbəbindən ittifaqlar axtarıldı. 1879 Almaniya–Avstriya-Macarıstan; 1882 Üçlər ittifaqı — İtaliya da qoşuldu. Afrika və Asiyada aqressiv kolonial siyasət İngiltərə ilə rəqabəti artırdı; XX əsrin əvvəli məqsədləri — Osmanlıda yüksək təsir, İngiltərə ilə dəniz rəqabəti.

1905 baş qərargah rəisi Alfred fon Şliffen «Şliffen planı» hazırladı — Fransa qısa müddətdə məğlub edilsin, sonra ordu Rusiyaya yönəlsin; uzun iki cəbhəli müharibədən qaçınmaq.

Almaniya sənaye həcmində Fransa və İngiltərəni ötdü, ABŞ-dan sonra dünyada 2-ci yerə yüksəldi. İnkişaf amilləri: vahid dövlət, Elzas-Lotaringiyanın ilhakı, 5 mlrd frank tazminatı. Kapital ixracı artdı, lakin sosial narazılıq da gücləndi.

Müqayisə cədvəlləri

Xronologiya

Tipik səhvlər

• 1815 Almaniya İttifaqı → 1866 Şimali İttifaq → 1871 vahid imperiya ardıcıllığı.
• Sadova 1866 — Avstriya; Sedan 1870 — Fransa; hər ikisində Prussiya qalib.
• 18 yanvar 1871 Versal — imperiya; Frankfurt müqaviləsi — Elzas-Lotaringiya, 5 mlrd.
• Bismark — «dəmir və qan»; Avstriyanı ittifaqdan kənarlaşdırma siyasəti.
• Üçlər ittifaqı 1882 — I Dünya müharibəsinə aparan blok.

DİM qeydləri

• Vyana 1815 (parçalanma) ↔ Versal 1871 (birləşmə) müqayisəsi.
• 1871 Frankfurt ↔ eyni ildə Fransa tərəfindən Versalda imperiya elanı.
• 1848 Frankfurt — demokratik birləşmənin uğursuz cəhdi; Bismark — hərbi yol.
• Üçlər ittifaqı 1882 — Antantaya qarşı blok; I Dünya müharibəsi konteksti.
• Şliffen planı 1905 — I Dünya müharibəsinin strategiyası.