Rusiya

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 107 / kitab səh. 214–215 / §28

1240-cı illərdə rus knyazlıqları monqol-tatar qoşunlarına tabe oldular — Qızıl Orda Rus torpaqlarının üzərində üstün mövqe qazandı. Uzun illər rus knyazlıqları xana vergi ödəyir, qoşun verməli və «Böyük knyaz» titulunu almaq üçün yarlıq — xanın imtiyaz verən yazılı fərmanını — almaq uğrunda bir-biri ilə rəqabət aparırdılar. Yarlıq alan knyaz formal olaraq tabe sayılsa da, daxili müstəqilliyini qoruya bilirdi; Moskva knyazları bu rəqabətdə getdikcə üstün gəldilər.

XIV əsrin əvvəlində Moskva knyazlığı yüksəlişə başladı. Moskvada ticarət canlanırdı, kilsə müstəqilliyi artırırdı, knyaz I Dmitri ruslar arasında birliyin ideyasını təbliğ edirdi. Qızıl Ordanın daxili zəifləməsi bu prosesə xidmət etdi; lakin ruslar hələ tam azad deyildi — xana tabe qalmalı, lakin hər addımda ondan uzaqlaşmağa çalışırdılar.

Qızıl Orda ilə mübarizə: Kulikovo–Toxtamış–Teymur zənciri

1380 — Kulikovo döyüşü (Don çayı yaxınlığı): rus knyazları Dmitri Donskoynun rəhbərliyi altında Qızıl Ordanın Mamay xanının qoşununu məğlub etdilər. Bu, rusların monqol üstünlüyünə inamını sarsıtdı və vassallığın müvəqqəti bitməsinə səbəb oldu. Kulikovo bir zəfər deyil, ruhlandırıcı hadisə idi — rus knyazları birgə döyüşə biləcəklərini sübut etdilər.

Lakin azadlıq uzun çəkmədi. 1382-ci ildə yeni xan Toxtamış Moskvanı gözlənilmədən tutdu, şəhəri yandırdı, talana məruz qoydu; knyazlıqlar yenidən Qızıl Ordana tabe edildilər. Toxtamışın qisası göstərdi ki, Orda hələ güclüdür, lakin daxili parçalanma artmaqda idi.

1395 — Terek döyüşü (Şimali Qafqaz): Orta Asiyadan gələn əmir Teymur Toxtamışı ağır məğlubiyyətə uğratdı. Qızıl Ordanın parçalanması sürətləndi; xanlıq müstəqil beyliklərə bölündü. Bu, rus torpaqlarında monqol basqınlarının tez-tez təkrarlanmasına son qoydu. Şəhər həyatı canlandı, Moskva sənətkarlıq və ticarətin böyük mərkəzinə çevrildi; rus knyazları artıq yarlıq uğrunda deyil, vahid dövlət yaratmaq uğrunda rəqabət aparmağa başladılar.

Rusiyanın birləşməsinin amilləri:

• rus knyazlarının mərkəzləşmiş idarəetmə ilə vahid dövlət yaratmaq arzusu;
• Qızıl Ordanın zəifləməsi və xarici təhdidlər (Litva, Livoniya, Tatar xanlıqları) birləşməni zəruri etdi.

Moskva knyazları güclənərkən müntəzəm danış-vergi ödəməyi dayandırdı, torpaqlarını genişləndirməyə başladı. Yarlıq artıq alınırdı, lakin hər keçən il Moskvanın Ordaya tabe olması formal xarakter daşıyırdı.

III İvanın hakimiyyəti və Uqra görüşü

XV əsrin II yarısında III İvan («III İvan Qalı») rus knyazlıqlarının Moskva ətrafında birləşməsini sürətləndirdi. Novqorod, Tver və digər knyazlıqlar tabe edildi; 1480 — Uqra görüşü: Qızıl Ordanın sonuncu güclü xanı Axmed xanı Moskvaya yürüş etdi. Uqra çayında rus ordusu ilə üz-üzə gəldilər; böyük döyüş olmadan Axmed geri çəkildi — Rusiyanın Qızıl Ordadan vassallığının sonu rəsmi elan olundu.

XVI əsrin əvvəllərində birləşmə tamamlandı — vahid Rusiya dövləti formalaşdı. Volqa çayı boyu torpaqlar strategiya baxımından vacib idi: burada ticarət yolu, Tatar xanlıqları və Şərq bazarları idi.

IV İvan Qroznının hakimiyyəti

1533-cu ildə Böyük knyaz taxtına çıxdı. 1547-ci ildə «çar» titulunu qəbul etdi — ilk rus çarı. Bu, bizans «basileus» anlayışına yaxınlaşma və mərkəzdən idarə olunan imperiya iddiası idi.

Mərkəzləşmə:

• mərkəzləşmiş idarəetmə sistemi, Zemski Sobor (1549) — feodal-məsləhət orqanı;
• hərbi islahatlar — daimi streltsy (tüfəngli piyada) ordu yaradıldı; streltsy Moskva qarnizonunun əsası, sonra saray qoruyucusu oldu;
• mərkəzi qüvvəyə qarşı müxalifətin əzməsi — boyar müxalifətinin ləğvi (1549–1560 «seçilmiş radası»);
• korrupsiyaya sərt cəzalar; «kormlenie» sistemi ləğv edildi — məmurlar artıq yerli əhalinin hesabına deyil, mərkəzi xazinədən saxlanılırdı.

Genişlənmə siyasəti: Volqa çayı boyu torpaqların tutulması — Şərq ticarət yoluna nəzarət.

1552 Qazan: Uzun mühasirədən sonra IV İvan qalaya daxil oldu; Qazan xanlığı ləğv olundu. 1556 Astraxan: Astraxanın tutulması Rusiyaya Xəzər sahilinə tam nəzarət verdi. Bu fəthlər rus ticarət kapitalizminin inkişafına şərait yaratdı.

XVI əsrin sonu (1598): Sibir xanlığı fəth edildi — Şərq ölkələri ilə birbaşa ticarət yolu açıldı.

Streltsy ordusu IV İvan dövründə formalaşdı, sonradan saray qoruyuculuğu və daxili müharibələrdə mühüm rol oynadı. IV İvanın siyasəti — «mərkəzləşmə + genişlənmə» — sonrakı Rusiya imperiyasının xarici siyasətinin təməlini qoydu.

IV İvan İngiltərə kraliçası I Yelizavetə məktubunda tacirlərin hökumətdə təsirini qınayır: ingilis kraliçəsi «məmləkətində sadəcə bir qadın»dır, real hakimiyyət tacirlərin və parlamentin əlindədir. Çar öz mütləq hakimiyyətini vurğulayır — rus monarxı heç bir «tacir məclisinin» tabe deyildir.

1613-cü ildə Romanovlar sülaləsi hakimiyyətə gəldi (1917-yə qədər). «Smuta» («zamanlar çətinliyi») dövründən sonra Rusiya birləşmiş dövlət kimi bərpa olundu.

Xronologiya

Tipik səhvlər

• 1380 Kulikovo — vassallıq müvəqqəti bitdi; 1382 Toxtamış — yenidən tabe.
• 1480 Uqra — vassallığın sonu (döyüş olmadan geri çəkilmə).
• 1547 — IV İvan çar (1533 taxta çıxışı ilə qarışdırma).
• 1552 Qazan, 1556 Astraxan — XVI əsrin ortaları; 1598 Sibir — XVI əsrin sonu.
• Streltsy — IV İvan dövründə yaradılan tüfəngli piyada; yarlıq — Qızıl Orda fərmanı.

DİM qeydləri

• Kulikovo–Toxtamış–Teymur–Uqra ardıcıllığı və Qızıl Orda ilə əlaqə.
• III İvan vs IV İvan — birləşmə vs mərkəzləşmə və genişlənmə.
• Volqa ticarət yolu — Qazan (1552), Astraxan (1556), Sibir (1598) fəthlərinin məqsədi.
• IV İvan–I Yelizaveta məktubu — mütləq monarxiya vs parlament monarxiyası müqayisəsi.
• Romanovlar 1613 — sonrakı rus tarixinin başlanğıcı.