Şimali Amerika. ABŞ

Mənbə: Anar İsayev, «Ümumi tarix» (2025) · PDF səh. 155–162 / kitab səh. 310–323 / §40

Amerikanın kəşfindən sonra İspaniya, Portuqaliya, İngiltərə və Fransa koloniyalar uğrunda mübarizə apardı. Nəticədə İngiltərə «Yeni Dünya»da üstünlük qazandı və sürətli məskunlaşmaya başladı.

Koloniyaların yaranması və iqtisadi fərqlər

1607-də Şimali Amerikanın Atlantik sahilində ilk ingilis koloniyası salındı. XVII əsrdə İngiltərədən köçənlər əsasən torpaqsız kəndlilər və dini azlıqlar (təqibdən qaçanlar) idi. Tezliklə 13 koloniya — «Yeni İngiltərə» — formalaşdı. 1619-da holland gəmisi ilk afrikalı qulları gətirdi — qul ticarətinin başlanğıcı.

Koloniyalar coğrafi-climatic fərqlərə görə iqtisadi cəhətdən ayrıldı. Şimal koloniyaları — kiçik fermalar, sənətkarlıq, manufakturalar; muzdlu əmək və kapitalist münasibətlər; Boston ən böyük ticarət mərkəzi. Cənub koloniyaları — münbit torpaq, böyük plantasiyalar (bazara yönəlmiş iri təsərrüfat); pambıq, tütün; quldarlıq — hindular asanlıqla köhlə edilə bilmədiyindən afrikalılar gətirildi.

• Qubernator — İngilis kralı təyin edir; idarənin başçısı
• Kolonial məclis — Yerli qanunlar, vergilər; yalnız qubernator veto və milisə rəhbərlik edə bilər

Hindular («qırmızıdərililər») ilkin mərhələdə sülhli münasibətlər yaşayırdı; ingilis məskunlaşmasının genişlənməsi torpaq münaqişəsinə çevrildi — hindular soyqırıma məruz qaldı, qərbə sıxıldı (səbəb: taylar arasında birlik yoxluğu; ingilislərin üstün silahı).

Yeddiillik müharibə və kolonial siyasət

1756–1763 Yeddiillik müharibə — Şimali Amerikada İngiltərə vs Fransa; səbəb koloniya və ticarət rəqabəti; nəticə — İngiltərə Kanada və Benqal (Hindistan) qazandı. Müharibə borcları səbəbindən koloniyalara yeni vergilər qoyuldu: dağlardan qərbinə köç qadağandır; dəmir və mətnil istehsalı qadağandır; fransız/holland mallarına yüksək rüsum. 1765 «Möhür qanunu» — sənəd vergisi; etirazlarla ləğv olundu. 1773 «Boston çay qonaqlığı» — Ost-Hind şirkətinin çay monopoliyasına etiraz; çay yükü dənizə atıldı; Boston limanı bağlandı.

İstiqlaliyyət müharibəsi (1775–1783)

Müharibə ingilis kolonial siyasətinə — feodal qaydaların və xammal bazarı rolu qarşı çıxmaqla başladı. Əhali patriotlar (istiqlal tərəfdarları) və loyalistlər (böyük torpaq sahibləri) arasında bölündü. 1774 Filadelfiya konqresi; Corc Vaşinqton müntəzəm ordunun başçısı təyin olundu.

4 iyul 1776 «İstiqlaliyyət bəyannaməsi» (əsas müəllif Tomas Cefferson) — 13 koloniya müstəqil elan olundu, ABŞ yaradıldı; hakimiyyətin mənbəyi xalq; həyat, azadlıq, xoşbəxtliyə çalışmaq hüququ. QEYD: Bəyannamə qadınların və qara dərililərin hüquqlarını nəzərə almadı. Bu, Amerikada ilk uğurlu anti-kolonial inqilab idi.

Müharibənin gedişi: ilkin mərhələdə ingilis donanması koloniyaları blokada etdi; Nyu-York tutuldu. 1777 Saratoga — dönüş nöqtəsi; beynəlxalq nüfuz artdı; Benjamin Franklin Parisə göndərildi. 1778 Fransa müstəqilliyi tanıdı, ittifaq və ticarət müqaviləsi imzaladı; İspaniya və Hollandiya da müharibəyə qoşuldu.

1781 Yorktown — Vaşinqton ingilis qüvvələrini əhatə etdi, təslim olundular. 1783 Paris (Versal) sülhü: Britaniya müstəqilliyi tanıdı; Allegani dağlarından Missisipiyə qədər torpaqlar ABŞ-a verildi; Kanada Britaniyada qaldı.

Qələbə səbəbləri: kolonistlər Amerikanı vətən sayırdı; partizan və «yandırılmış torpaq» taktikası; müharibə Britaniyadan uzaqda aparıldı; Fransa, İspaniya, Hollandiya yardımı.

1787 Konstitusiya və ilk prezidentlər

Filadelfiyada konstitusiya konvensiyası federativ respublika yaratdı — qanunverici, icraedici, məhkəmə hakimiyyətləri bir-birini məhdudlaşdırır.

Federal hökumətə vergi yığma, ordu yaratma, ticarəti tənzimləmə, milli valyuta yaratma hüququ verildi. 1789 Vaşinqton 1-ci prezident seçildi. 1791 Bill of Rights — söz, mətbuat, yığıncaq, vicdan, din azadlığı; mülkiyyət; məhkəmə qərarı olmadan həbs qadağandır.

1801–1809 Cefferson — Luiziana ərazilərini 1803 Fransa (Napoleon) tərəfindən 15 mln dollara aldı; şimalda qulluq ləğvi cəhdləri; qulların idxalının qadağan edilməsi. 1812–1814 ABŞ-Britaniya müharibəsi — səbəb: Britaniyanın Avropa blokadası, Kanadanın işğalı cəhdi, hindulara dəstək; 1814 Gent müqaviləsi — sərhədlər əvvəlki vəziyyətə qayıtdı.

Ərazi genişlənməsi, Monro doktrinası, vətəndaş müharibəsi

XIX əsrdə ABŞ Missisipidən Sakit okeanına qədər genişləndi (Luiziana 1803, Florida 1819, Texas 1845, Oregon 1846, Meksika torpaqları 1848). 1867 Rusiya Krım müharibəsindən sonra Britaniyadan qorxaraq Alaskanı 7,2 mln dollara satdı.

1823 Monro doktrinası — dünya Amerika və Avropa sistemlərinə bölünür; qarşılıqlı müdaxilə qadağandır; Latın Amerikada Avropa kolonial bərpasına qarşı; ABŞ təsirini genişləndirmək üçün zəmin.

Şimal (protestant, sənaye, qulluq ləğv, proteksionizm) və Cənub (plantasiya, quldarlıq, pambıq) arasında ziddiyyət dərinləşdi. 1860 seçkilərində qulluğa qarşı Avraam Linkoln qalib gəldi; cənub ştatları AŞK (Konfederasiya) yaratdı. 1861–1865 vətəndaş müharibəsi — şimal qalib gəldi, ərazi bütövlüyü bərpa olundu.

Müharibə dövrü: 1862 Homsted qanunu — 65 ha torpaq ($10); 5 il becərildikdən sonra mülkiyyət; 1862 Azad olunma bəyannaməsi; 1863 rəsmi qulluq ləğvi. 1865 Linkoln sui-qəsd; 1866 konstitusiya düzəlişi — qaradərililərə vətəndaşlıq və siyasi hüquqlar.

XX əsrin əvvəli

Sürətli iqtisadi inkişaf — dünyada 1-ci sənaye istehsalı; «Standart oyl» tresti (Rokfeller) — neft inhisarı. Teodor Ruzvelt (1901–1909) — «Trestlər əleyhinə» qanun; dövlət iqtisadiyyata nəzarəti; «Böyük dəyənək» siyasəti — Latın Amerikada üstünlük. Vudro Vilson (1913–1921) — «Yeni demokratiya»; gömrük, bank, maliyyə islahatları; 1917 I Dünya müharibəsinə qoşuldu.

Xronologiya

Tipik səhvlər

• 1776 4 iyul — bəyannamə; 1787 — konstitusiya (fərqli hadisələr).
• 1781 Yorktown — müharibənin dönüşü; 1783 Paris — sülh.
• 1861–1865 — vətəndaş müharibəsi; 1863 rəsmi qulluq ləğvi.
• 1823 Monro vs Ruzvelt «böyük dəyənək» — Latın Amerikası siyasəti.
• Bəyannamənin mənfi cəhəti — qadınlar və qara dərililər nəzərə alınmayıb.

DİM qeydləri

• 1776 bəyannamə ↔ 1789 Fransa bəyannaməsi müqayisəsi.
• 1787 — üç hakimiyyət budağı; federativ sistem.
• 1861–1865 — Şimal/Cənub, Homsted, köləlik ləğvi.
• 1756–1763 Yeddiillik — Kanada; ABŞ-ın yaranmasına zəmin.
• ABŞ/Fransa/İngiltərə XIX əsr müqayisələri (Çin/Taypin).